توشیح در حاشیه

ماهیت هستی از نظر فلاسفه

2011-08-29T16:11:00.000-07:00

از نخستين افرادي كه در مورد ماهيت هستي نظر دادند فلاسفه بودند.يك فيلسوف هميشه به دنبال آن است تا با فكر كردن و استدلال ورزيدن و ايجاد رابطه منطقي بين مشاهدات خود، علت برخي پديده ها را حدس بزند.از آنجا كه فلاسفه قديمي دانش كمي داشتند و هنوز علوم تجربي متولد نشده بود تا اطلاعات واقعي در اختيار آنها قرار دهد اين فلاسفه آنچه را مشاهده مي كردند به آن مي انديشيدند و در ذهن خود فرضيه هايي را مي ساختند بدون اينكه مانند علوم تجربي امروز مراحل علمي ساختن يك فرضيه را طي كنند.از آنجا كه پديد آورندگان اديان يا خود فيلسوف بودند و يا ارتباط تنگاتنگي با نظرات فلسفي داشتند همين فرضيه هاي فلاسفه وارد اين اديان مي شد و وابستگان به آن دين در مورد ماهيت هستي يا موارد ديگر زندگي نظر قطعي خود را ابراز مي نمودند.

از نخستين فيلسوفاني كه در مورد ماهيت هستي نظر دادند فلاسفه يونان باستان مي باشند.تالس كه در حدود 600قبل از ميلاد در شهر ملتوس يونان زندگي مي كرد، نخستين فيلسوفي بود كه در اين مورد اظهار نظر كرد.او معتقد بود كه آب همان شيئي است كه جهان از آن تشكيل شده است.او مي ديد كه وقتي آب به نقطه انجماد مي رسد به يك جامد مبدل مي گردد و وقتي به نقطه جوش مي رسد به بخار و هوا تبديل مي شود.لذا استدلال مي كرد كه اشياء از سخت ترين آن ها كه صخره ها و سنگ باشد تا رقيق ترين كه هوا مي باشد از آب ساخته شده و سپس دوباره به آب مبدل مي شوند.

كمي بعد فيلسوف ديگري از همان شهر ملتوس به نام آناكسيماندر نظر تالس را مردود دانست و گفت: چيزي كه جهان از آن ساخته شده توده جانداري است كه تمام فضا را اشغال نموده است..او اين ماده را بي نهايت ناميد و اعتقاد داشت اين بي نهايت متحرك است و در اثر همين حركت قسمت هايي از آن جدا شده و اشياي بي شماري كه ما آنها را مشاهده مي كنيم بوجود مي آورد.همچنين در اثر اين حركت قطعاتي كه قبلاً ساخته شده بودند به هم مي پيوندند و توده بي نهايت را به وحدت نخستينش مي رسانند.

آناكسيمنس از همان شهر ملتوس اعتقاد داشت كه عالم از هوا ساخته شده است.توجيه او اين بود كه همه موجودات هوا را تنفس مي كنند و همين هوا اجزاي بدن آنها را مي سازد.همچنين هوا قادر است به باد، ابر،باران، خاك و ديگر اجزاي هستي تبديل شود.

فيثاغورث و پيروان مكتب او،تحت تأثير اين فكر بودند كه خيلي چيزها در جهان طوري با هم ارتياط دارند كه مي توان آنها را با اعداد تبيين كرد.براي مثال مي گفتند كه صداي يك تكه سيم يا زه با طول آن داراي نسبتي است كه با عدد قابل تبيين است.بر اين اساس آنها معتقد بودند اصل تشكيل دهنده هستي اعداد مي باشند.كوشش آنها تا به آنجا پيش رفت كه در اين راستا پيچيده ترين نظام رقومي را ايجاد كردند.

هراكليتوس اعتقاد داشت همه چيز از آتش بوجود آمده است.او به تغيير اعتقاد داشت و مي گفت در جهان همه چيز در حال تغيير است .حتي چيزهايي كه به نظر ما ساكن مي آيند در حال تغيير و تحول هستند.در حقيقت ستبر و رويارويي بر تمام جهان حكومت مي كند.لحظه اي كه چيزي ساخته مي شود،ستيز و برخورد بي درنگ شروع به انحلال آن مي كند.همه چيزها در تمام اوقات در حال تغيير هستند.در عالم هيچ چيز پايدار نيست.

درست زماني كه هراكليتوس نظرات خود را اعلام مي نمود،فيلسوفاني در الئاي يونان عقيده داشتند كه تغيير محال است و هرگز اتفاق نمي افتد.اگر ما فكر كنيم تغيير را مي بينيم،بايد بدانيم كه دچار فريب شده ايم، چون چنين چيزي وجود ندارد.گزنفون قديمي ترين فيلسوف الئايي باور داشت كه جهان يك توده سختي است كه براي هميشه غير قابل تغيير و حركت باقي مي ماند.او معتقد بود كه اعضاء و بخش هاي آن ممكن است تغيير كند، اما كليت آن هميشه لايتغير خواهد ماند.پارمنيدس فيلسوف ديگر الئايي به عدم تغيير اعتقاد داشت او مي گفت اگر تغييري وجود مي داشت لازمه آن اين بود كه چيزي از هيچ بوجود آمده باشد و اين غير ممكن است.آنچه ما مي بينيم حقيقت نيست،توهم است.زنون نيز مي كوشيد اثبات كند كساني كه در تلاشند تغيير را اثبات كنند، خود به تناقض مي افتند.

امپدوكلس معتقد بود جهان از چهار عنصر آب،هوا،خاك و آتش تشكيل شده است و از هر يك از اين عناصر ميليارها ذرات خرد و كوچك در جهان يافت مي شود.اين ذرات به طرق مختلف با هم تركيب شده و اشياء مختلف جهان را تشكيل مي دهند.موقعي كه اين چيزها زوال مي يابند و يا تغيير مي كنند،عناصري كه به هم پيوسته بودند از هم جدا مي شوند و بعدها ممكن است به شكل ديگري با هم جمع و مخلوط شوند و شيئ متفاوتي را بوجود آورند.از نظر او عشق عناصر را با هم جمع مي كند تا شيئي جديد بسازد و بر عكس نفرت موجب جدايي اين عناصر مي شود.

از نظر امپدوكلس همه مواد از عناصر خرد و متحد الشكلي ساخته شده اند كه قابل تبديل به هم نيستند.مثلاً استخوان از ميليون ها ذرات استخواني تشكيل شده كه در يك جا جمع شده اند.اين كنكاش فكري او، جاده را براي گروه ديگري از متفكران يوناني كه به نام اتميست ها معروفند، باز كرد.مشهورترين آنها لئوسيبوس و دمكريتوس بودند كه بر خلاف نظر امپدوكلس اعتقاد داشتند ذرات سازنده مواد در همه اشياء ثابت هستند.

از نظر افلاطون اين جهان غير حقيقي است و ما هر چه در اين جهان مي بينيم در حقيقت رونوشتي از جهان"مثال" است.اگر خانه يا درختي يا انساني را در اين جهان مي بينيم اين واقعي نيست و نسخه اي غير واقعي از درخت،خانه يا انساني است كه در جهان مثال وجود دارد.او جهان مثال را هميشگي و ابدي مي دانست و اعتقاد داشت كه در جهان مثال "دميورژ" از همه چيزها تصوير كاملي در اختيار دارد و توده عظيمي از مواد در اختيار اوست كه هر وقت مثالي را در تماس با يك ماده قرار مي دهد موجودي خلق مي شود.

ارسطو كه شاگرد افلاطون بود وجود ماده را تأييد مي كردهمچنين باور داشت كه مثل وجود دارد و سعي مي كرد اين دو تفكر را در هم بياميزد.او اعتقاد داشت كه مثل به شكل ماورايي نيست بلكه در ذات خود اشياء قرار دارد.ارسطو چهار علت براي تشكيل هر چيزي قائل است.اول علت صوري دوم علت فاعلي سوم علت فاعلي و چهارم علت غايي.فيلسوفان اسلامي همچون ابن سينا از همين نظر ارسطو بهره برده و فلسفه خود را ساخته اند.از ديدگاه ارسطو حركت را مي بايست ازطريق اتحاد صورت و ماده تبيين كرد.زماني كه ماده در مقابل صورت مقاومت به خرج مي دهد، نتيجه چيزي مي شود كه از شكل عادي خارج و با اشتباه و شر مقرون است.با اين حال بايد دانست كه ماده علي رغم اين نقيصه كه گاهي اتفاق مي افتد،به"صورت" كمك مي كند تا به آنچه مي خواهد تحقق بخشد.

اپيكور معتقد بود كه جهان از روي تصادف محض بوجود آمده است.او اعتقاد داشت اجسام ازواحدها يا اتم هاي ريزي كه در اندازه، وزن و شكل با هم متفاوتند تشكيل شده است.اتم ها را نمي توان از بين بردو يا به قسمت هاي كوچكتر تقسيم كرد.آن ها از ابتدا مانند آنچه اكنون هستند وجود داشته اند و تا ابد به همين شكل باقي خواهند ماند.

رواقيان از ديگر مكتب هاي يوناني به نظرات ارسطو اعتقاد داشتند.اما اصل اعتقادي آنهادر ارتباط با نيرو درجهان اصلي زنده و جاندار بودو به تبع آن،عالم را عالمي زنده و جاندار مي دانستند.از نظر آنها جهان جسم كروي يا توپ كاملي بود كه در فضاي تهي شناور بود.آنها جهان را توپي مي دانستندكه به وسيله روحي كه در آن وجود داشت جان مي گرفت.

گروهي از فلاسفه اعتقاد داشتند كه انسان هرگز نمي تواند از ماهيت هستي سر در بياورد و پرداختن به اين موضوع كار عبث و بيهوده است.اين گروه از فيلسوفان را شكاكان مي نامند كه در رأس آنها فيلسوفي است به نام پيرهو.

در اواخر دوره قبل از ميلاد مسيح، مردم به مذهب روي آورده بودند و زمان آن رسيده بود كه عقايد مذهبي با نظرات فلاسفه ممزوج شده و به عنوان نظر واحد مذهبي به مردم ارائه شود.از جمله افراد پيشرو در اين امريك يهودي به نام فيلو ساكن اسكندريه مصر بود كه تلاش نمود مذهب يهوديان باستان را با فلسفه هاي يوناني ممزوج كند.او مي گفت تمامي اشياي موجود در جهان، روگرفت تصورات عالم مثال مي باشد.به نظر او جهان و تمامي كائنات نتيجه اثري است كه لوگوس به اراده خدا روي ماده مي گذارد.به اين ترتيب فيلو خدا را به عقايد فلاسفه قديمي افزود.

پلوتينوس در قرن سوم دوره مسيحيت در مصر متولد شد و در رم تحصيل نمود.او تلاش فراوان كرد تا عقايد مذهبي خود را با نظرات فلاسفه يوناني پيوند دهد.او اعتقاد داشت كه بين خداوند و ماده روح واقع شده است.روح روي ماده اثر مي گذاردو جهان و موجودات در آن را بوجود مي آورد.

آپوژوليست ها مسيحياني بودند كه تلاش داشتند مسيحيت را با فلسفه يوناني سازگار سازند.آنها معتقد بودند كه در جهان، نشانه هايي است كه به خداوند اشاره دارد،خداوندي كه ازلي،لاتغييرو خير و نيك است.خدا علت نخستين و بوجود آورنده و خالق همه موجودات عالم است.از نظر آنها مثل افلاطون و صور ارسطو به خدا منتهي مي شود.خداوند اصل سرمدي تغيير است اما خود تغيير نمي كند.خداوندعالم، جهان را از ماده اي كه از هيچ ساخته بود بوجود آورد.يكي ازبزرگترين متفكران در ميان فلاسفه مسيحي آگوستين است كه تئوري آپوژوليست ها را تكميل كردو بعدها به مقام قديسي رسيد.اومي گفت خداوند ماده را از هيچ آفريدو بعد به خلق عالم پرداخت.صورتي كه خداوند نقش آن را برماده نگاشت، از آغاز زمان و حتي پيش از آن، در ذهن او بود.در اصل يونانيان در ابتدا به سادگي پذيرفته بودند كه ماده و مثل يك صور، هميشه وجود داشته است.اما مسيحيان مثل و صور را درذهن خدا گذاشتند و بعد گفتند خدا ماده را از هيچ آفريده است و اضافه كردند كه خداوند بعد از آفريدن ماده، آن را به مثل ياصور منقوش ساخت.

در روند ميان فلسفه كليسايي و فلسفه غير ديني دوديدگاه بوجود آمد.يك نظريه مذهبي بود كه سنت فكري افلاطون و ارسطو را پيگيري مي كرد ومبتني بر اين فكر بود كه تصورات و مثل اشياي واقعي هستند كه جداي از اشياء و يا درون آنها قرار دارند و به نحوي چيستي آنها را رقم مي زنند. در واقع كليسا زماني كه خواست به اعتقادات خود معقوليت ببخشد به فلسفه افلاطون روي آورد.تئوري ديگر مي آموخت كه اشياي واقعي در جهان، اشياي منفردي هستند كه ما به روز مره،در معرض مشاهده و تجربه خويش قرار مي دهيم.ولي كلي ها چنين نيستند.آنها افكاري هستند كه فقط در ذهن وجود دارند.نظريه اول به خوبي مي توانست باورهاي ديني را توجيه كند و نظريه دوم پايه و اساس محكمي براي علم جديد فراهم آورد.

در قرن شانزدهم لودوويكووايوز بر اين عقيده بود كه براي شناخت ماهيت هستي بايد به خود طبيعت مراجعه كرد.اما از آنجا كه هنوزعلوم تجربي متولد نشده بود كارفهم جهان به دست جادوگران افتاد و بازار جادوگري در اين زمينه رونق گرفت به حدي كه كيمياگري و ادعاي تبديل كردن فلزات به طلا در اين عصر رواج يافت.بسياري از فلاسفه نيز جهان را وطن ارواح مي پنداشتند تا اينكه به تدريج متفكراني پيدا شدند و همه اين خرافات را به دور ريختند.

تلسيو با مشاهده انبساط وانقباض مواد بر اثر گرما و سرما يكي از نخستين واقعيت هاي طبيعت را در مورد جهان تجربه كرد و فرضيه هاي خود را بر اساس آن بنا نهاد.گاليله تحت نفوذ نظرات دموكريتوس اعتقاد داشت كه تمام تغييرات عالم معلول حركت اتم ها است.تحقيقات بيشتر گاليله و كپلر منجر به كشف اين موضوع شد كه خورشيد و نه زمين مركز عالم است و زمين كروي به گرد زمين مي چرخد.نظرات نيوتن بعدها به اين اعتقاد قوت بخشيد.

فرانسيس بيكن در اواخر قرن شانزدهم ميلادي معتقد بود كه عقايد مذهبي با تفكرات قابل اثبات نيست لذا بايد متفكران در اين راه تلاش بهوده نكنند.او پس از آنكه مذهب را در جاي مناسب خود قرار داد روش استقراء را بنا نهاد.بنا به اين روش ما با مشاهده دقيق شباهت ها و تفاوت ها ي اشياء و موجودات قوانين علل يا صور جهان را كشف مي كنيم.

با ظهور توماس هابز فلسفه وارد عصر جديدي شد.بر طبق نظر او همه اشياي عالم در حال حركتند.خداوند به هنگام خلقت، اين حركت را در آن ها ايجاد كرده است..وقتي اين اجسام حركت مي كنند، بر يكديگر اثر مي گذارند به طوري كه حالات موجود آن ها مبدل به حالات جديد مي شود.از نظر هابز همه كس در اين جهان حتي خداوند جسماني و در حال حركت است.از اين لحاظ فلسفه او را فلسفه ماترياليستي مي گويند.

از نظر رنه دكارت كنه هر چيز جوهر است و جوهر چيزي است كه به خود ي خود و مستقل از هر چيز ديگر وجود دارد.به نظر دكارت دو نوع جوهر وجود دارد: ذهن و جسم (روح و بدن) اين دو جوهر مستقل از همند ولي هر دو از خدا كه جوهر مطلق است نشأت مي گيرد.از نظر دكارت در آغاز آفرينش خدا مقداري معين حركت بر جهان وارد كرد.اين حركت همچنان باقي است و زوال نمي پذيرد.دكارت با قائل شدن به وجود تمايز كامل بين ماده و ذهن، باب شك و ترديد را نسبت به جهان خارج از ذهن باز كرد.خيلي متفكران از اين راه وارد شده و وجود چنين جهاني را منكر شدند.اگر ذهن وماده از هم جدا هستند،هيچ يك از آن ها بر ديگري نفوذ نتواند داشت و ذهن قادر نخواهد بود كه ماده و جهان اشياء را بشناسد.

از نظر اسپينوزا، همه چيز در عالم مظهر خداست و تمام اشياي منفرد، عملاً يك كل را تشكيل مي دهند.و هر شيئ در جهان اعم از ستاره، درخت، انسان و...بخشي از خداوندند.در حقيقت همه اشياي جهان چنين اند.يعني هم داراي بُعدند هم داراي روح.در دنيا هيچ جسمي بدون روح و هيچ روحي بدون جسم وجود ندارد.

جان لاك از جمله تحسين كنندگان دكارت است كه سؤالات فلسفي متعددي را مطرح كرد.انسان دانش و شناخت خود را چگونه به دست مي آورد؟ آيا جهان واقعي كه با تصورات ما انطباق داشته باشد وجود دارد؟ اگر چنين جهاني وجود دارد، چگونه ما كه فقط داراي صور هستيم مي توانيم وجود آنها را اثبات كنيم؟ اومي گفت حواس ما است كه ما را از اين جهان آگاه مي كند.ما اين جهان را با حواس خود تجربه مي كنيم و حق داريم كه از وجود آن خبر بدهيم.گرچه ممكن است ما نتوانيم از منبع احساسمان سخن بسيار بگوييم، ولي مي توانيم احساسمان را معلول تماس حواس با منبع خارجي بدانيم و به ضرس قاطع، بگوييم كه اين جهان واقعي است كه احساس هاي ما را بوجود مي آورد.

بركلي مردي عميقاً مذهبي بود ومي ديد كه در جهان اين همه كفر و بي اعتقادي نسبت به خدا وجود دارد.او به اين نتيجه رسيد كه اگر كسي مي توانست باور به ماده را از ميان بردارد، الحاد و انكار خدا نيز از ميان برداشته مي شد.او اين نظريه را بيان داشت كه جهان متشكل از ماده نيست و آنچه ما ما مي توانيم اثبات كنيم تنها داراي صور ذهني است.

ديويد هيوم در قرن هيجدهم احساس كرد كه بركلي هنوز به اندازه كافي اداي مقصود نكرده است.او معتقد بود كه نه تنها بايد تصور جوهر را ذهن بيرون كنيم بلكه بايد تصور خداوند را نيز كه در ذهن او تمامي صور عالم موجود است، از انديشه خود خارج سازيم.هيوم دليل كافي براي وجود خداوند نمي ديد.لذا از نظر او، آنچه ما در ذهن داريم، توالي ظهور تصورات است كه از طريق تأثرات بوجود مي آيد.اگر من در اتاقي هستم و ميزي را مي بينم اين سند وجود ميز است.اما وقتي اتاق را ترك مي كنيم ديگر ميزي وجود ندارد. در حالي كه بركلي معتقد بود اين تصورات ذهني من است كه ميز را در ذهنم خلق مي كند و اگر كسي به جاي من بيايد او هم اين تصور را خلق مي كند.زماني كه كسي در اتاق نيست،ميز در ذهن خدا وجود دارد.

توماس ريد اعتقاد داشت كه هيوم به نقطه غير ممكني رسيده است.ما مي توانيم هر جور كه بخواهيم فكر خود را به جولان در آوريم.ولي نمي توانيم آن چه را كه شعور عمومي و متعارف به ما مي آموزد، انكار كنيم.بنا براين آنچه را كه ما با حواسمان به طور مشخص حس مي كنيم، وجود داردو وجود آنها هم به همان شكلي است كه احساس مي كنيم.

يوهان گتليپ فيخته اعتقاد داشت كه جهان اشياء، جهان به اصطلاح مادي، مولد "من" است تا ميداني را فراهم آورد كه در آن بتواند آزادي خود را به منصة ظهور بگذارد.اگر چيزي وجود نمي داشت كه مانع اعمال آزادي شود، آزادي از معنا ساقط مي شد. بنا براين من سرمدي و جاودان خداوند جهان را كه غير من است آفريده تا براي خود حد و حصري قائل شودو از مقابله و تعارض با آن، بتواند از خويشتن آگاهي يابد. به اين جهان قانون مي گويند، جهاني كه هر چه در آن اتفاق مي افتد، متكي و مبتني بر قانون و قاعده است.از نظر او جهان فقط مادي به نظر مي رسد در حالي كه واقعاً چنين نيست و اگر درست بينديشيم متوجه خواهيم شد كه حتي همين ماده ظاهري نيز روح است.

از نظر ويلهم ژزف فيلسوف آلماني روح جهان شمول كه در طبيعت وجود دارد( و مد نظر فيخته بود) فاقد آزادي از خود است و تنها در انسان است كه به مرحله خودآگاهي مي رسد.اين مجموعه فكري را "همه خدايي" مي نامند.جهان به صورت نظامي متحرك و روبه رشد و جاندار تصور مي شود.خدا عالم است و عالم خدا.در گياهان و صخره ها، خداوند كور و نا آگاه است.ولي در انسان آگاه و بينا است. در اين سير صعودي است كه خداوند به مرحله خود آگاهي مي رسد.

فردريش هگل عقيده داشت در همه جا، چه در جهان طبيعي و چه در ذهن انسان، ما به يك فراشد گشاينده برخورد مي كنيم.هگل اين فراشد را فراشد عقلي- جدلي(ديالكتيك) يا اصل تضاد ناميد.هر چيز تمايل دارد از ضد خود عبور كند.مثلاً برگ مي خواهد به گل تبديل شود.ابتدا ما يك چيز را در جهان كشف مي كنيم و به آن برابر نهاد مي گوييم.اين دو ضد در پديده ديگري كه به آن هم نهاد اطلاق مي كنيم با هم به سازگاري مي رسند.آنگاه بر نهاد جديدي مي شود كه در مقابلش، ضد او كه برابر نهاد است پيدا مي شود و اين فراگرد همچنان ادامه مي يابد.

از نظر هربارت جهان از شمار بسياري از اصول (مبادي) يا جوهر لاتغيير تشكيل شده است.او آنها را حقايق ناميد.هر دو واحد حقيقت شيئي ساده، لاتغييرو مطلقي است كه نا ديدني و نا گشودني در فضا است.در جهان حقيقت ها تغيير ورشدي ديده نمي شود.اين جهان ساكن و ناپويا است.بدن ما مجموعه اي از اين حقايق است و هر روح براي خودش يك حقيقت است.حقيقت مي كوشد كه خود را در مقابل هر چيز كه بر آن اثر گذار باشد حفظ كند.ما حقايق را با يكديگر، در مجموعه اي مرتب مي سازيم و بدين طريق جهاني را خلق مي كنيم كه مشغول تجربه آن هستيم.اين نظريه در باره جهان را رئاليسم گويند.

آرتورشوينهاور بر خلاف كانت معتقد بود، اراده و خواست، علت همه چيزهاي جهان است.از نظر او جهان نتيجه اراده است.اين واقعيت هم در زندگي ارگانيك و هم در زندگي غير ارگانيك، به يك اندازه وجود دارد.در يك صخره اراده كور است، ولي همان اراده كور، اصل خلاقانه اي است كه صخره را بوجود مي آورد.

گوستاور تئودورفخنر، جهان را شبيه افراد انساني مي دانست.او معتقد بود جهان ساخته شده از ماده، بدنه جهان شمرده مي شود.اين بدنه داراي روح يا زندگي ذهني است.اين زندگي ذهني در درجات متنازل، در گياهان، حيوانات و ماده ارگانيك يافت مي شود.خداوند روح جهان است.درست همانگونه كه جسم آدمي داراي روح است.وانت اعتقاد داشت كه جهان خارجي،پيوسته بيرون چيزي است كه در درون آن خلاقيت روحي پنهان شده است.و خلاقيت روحي واقعيتي است كه با آن چه ما در خودمان احساس ميكنيم، شباهت دارد.

جان استوارت ميل، معتقد بود كه تصورات ما، عملاً تمام چيزي است كه ما مي توانيم بدانيم.ما اين تصورات ذهني را چنان به تداوم و دفعات به دنبال يكديگر مي بينيم كه عقلاً مي توانيم متقاعد شويم كه آنها همچنان به اين شيوه ادامه خواهند داد.مثلاً تصور سوختن، هميشه به دنبال تصور داخل آتش بردن به دست مي آيد.ميل به شيوه ايدآ ليستي فكر مي كند.با اين وجود معتقد است كه براي احساسات و تجارب ما دليلي وجود دارد.او اين دليل را همان "شيئ در ذات خود" كانت مي داند.كه به زعم او جهاني است جدا و منفك از احساسات و تصوراتي كه در ذهن بوجود مي آيد.جهان از احساس ها و تجارب ما مجزا است و علت تصورات و صور ذهني است كه در ما ايجاد مي شود.

اسپنسر به جهاني خارج از نظام آگاهي ما اعتقاد داشت.به نظر او، ما فقط قادريم كه از اين جهان تعبير و تفسيري داشته باشيم.چون در ارتباط با جهان، شناختي غير از آن براي ما ميسر نيست.ما متأثرات حسي داريم كه بر اساس آن ها استدلال مي كنيم. كه مي بايد منبعي براي اين تأثرات حسي، كه همان جهان خارج است وجود داشته باشد.چيزي آن سوي آگاهي ما وجود دارد كه ناشناختني و مطلق است.

متفكران ايدئاليسم كوشيده اندكه جهان را بر حسب تفكر فردي تعبير و تفسير نمايند تا از اين رهگذر، بتوانند ارزش هاي زندگي روحاني را حفظ نمايند.آن ها علوم را به سطوح پايين تر و در درجه دوم اهميت سقوط مي دهند.بدون آنكه نگرش به علوم را در ديدگاه هاي خود فراموش كنند.اگر انسان تابع قوانين گريز نا پذير علوم باشد، نمي تواند از آزادي برخوردار شود.لذا جواب دادن به اعمالي كه مرتكب مي شود امري عبث به حساب مي آيد.ملامت او براي كارهاي ناشايستي كه انجام مي دهد موردي ندارد.از جمله پيشتازان اين مكتب، روسيا رويس آمريكايي است كه تفكر خود را از ماهيت انسان شروع كرد.او مي گفت ما انسان هايي هستيم باآگاهي، و قادريم كه تجربه هاي خود را نظام مند كنيم يا در قالب كليات، به آن ها سازمان بدهيم.او همچنين مي آموزد كه جهان هم موجودي است كلي و با آگاهي، تفكر من، تفكر شما و تفكرهمه كس، بخش هايي ازجهان متفكر را تشكيل مي دهد.

ويليام جيمز،يكي از اندشمندان پراگماتيسم(قائل به اصالت عمل)عقيده داشت كه نتيجه آزمايش هر تئوري يا نظريه ، مي بايست بر اساس نتايج عملي ناشي از اجراي آنها ارزيابي گردد.اين آزمايش را او "پراگماتيك" خواند.او مطمئن بود كه تنها نظريه اي در جهان كه مسئوليت اخلاقي، آزادي عمل و نظايرآن را مد نظر داشته باشد و براي آنها فضاي كافي قائل شود، به نتايجي ختم خواهد شد كه خير همگان در آن مستتر است.از نظر جيمز، جهان واقعي جهان تجربه انسان است.

جان ديويي يكي از سران پراگماتيسم امروزي، معتقد بود كه جهان شيئي است در حال تغيير، رشد و توسعه او توجه خود را بر تجربه، كه مستمراً در حال شدن ،تغيير و غني كردن خويش است متمركز نمود.به نظر ديويي فيلسوف بايد از صرف وقت براي يافت پاسخ هايي به سؤالات مربوط به آغاز جهان و اينكه جهاني كه آن سوي تجربه ها قرار دارد چگونه جهاني است، دست بردارد.براي ما هيچ فرقي نمي كند چنين جهاني وجود دارد يا نه، آن چه از نقطه نظر ما اهميت دارد، تجربه ماست و نيز اين كه بدانيم كه اين تجربه ها چگونه بوجود آمده، چگونه تغيير يافته،و چگونه بر تجربه هاي ديگر ما اثر گذاشته است.جهان تجربه ما نامعلوم ، مشكوك و مملو ازشگفتي است.ولي در ضمن، جهاني است كه يكنواختي در افعال، از خصوصيات آن است و ما مي توانيم بر آن تكيه كنيم.

طرح مارشال براى خاورميانه

2011-08-17T09:48:00.000-07:00

iranian - طرح مارشال براى خاورميانه

نبى الله ابراهيمى

سياست ها در صحنه روابط بين الملل، ضرورتاً برآمده از معادلات قدرت در مقطع تاريخى و زمانى خاص هستند و در تاريخ ۲ اوت ۱۹۹۰ رهبر عراق كشور كويت را مورد حمله قرار داد و اين آغاز فرايندى شد كه رژيم حاكم بعثى را در مسير اضمحلال و نابودى قرار داد. به دنبال مجوز شوراى امنيت در تاريخ ۲۹ نوامبر۱۹۹۰ ائتلاف جهانى به رهبرى آمريكا به دنبال ۳۹ روز نبرد هوايى كه از تاريخ ۱۷ ژانويه سال ۱۹۹۱ آغاز شد و ۳ روز نبرد زمينى در عمليات توفان صحرا شكست سنگينى را در شن هاى كويت بر صدام تحميل كرد. همچنين غير از شكست صدام، طبيعت حاكم بر روابط جهانى در سال ۱۹۹۱ و به دنبال شكست سياست هاى گورباچف و فروپاشى نظام كمونيستى، فضايى از ابهام را در معادلات بين المللى به وجود آورد و نظام بين الملل به شدت سلسله مراتبى غيردستورى و هرمى شكل شده و فقدان يك قدرت در بلوك شرق و آزادى كشورهاى اروپاى شرقى از ايدئولوژى كمونيسم نظامى مطرح شد كه اشاعه مكتب ليبرال دموكراسى و به گفته فوكوياما همان پايان تاريخ بود.

جيمز بيكر وزير امور خارجه به دولت بوش (اول) در پايان بحران دوم خليج فارس در سال ۱۹۹۱ نقش ايالات متحده را به عنوان قدرت بلامنازعه در معادلات بين المللى معرفى و نگاه واشينگتن را دربرگيرنده كلى ترين اهداف ژئوپولتيك و ژئواكونوميك و ژئواستراتژيك كشورش در جهان و خصوصاً منطقه خاورميانه اعلام كرد. جورج بوش اول نظم نوين جهانى را در اوت ۱۹۹۲ به نحوى تعريف كرد كه در آن دنياى سياست در صحنه داخلى و خارجى از ترور دور است و از برابرى صلح، عدالت و خوشبختى برخوردار است. اعلام دكترين نظم نوين جهانى، نظمى است كه پس از رنگ باختن نظام آنارشيك شكل گرفته و هدف آن سلطه ايالات متحده بر شرق اروپا، منطقه پاسيفيك و آسياى ميانه و به ويژه منطقه خاورميانه و خليج فارس و ديگرى نفوذ بر اتحاديه اروپا و دادن نقش پارلمانى به سازمان ملل و سلطه بر اين سازمان جهانى بود. همچنين كثرت گرايى مدنى و پخش و اشاعه فرهنگى و حقوق انسانى و رفاه اقتصادى در ساختارى كنفدرال به پيش مى كشد. اين ادعاى نئومحافظه كارانه كاخ سفيد در طرح اين دكترين سياست خارجى ايالات متحده را بر چندين مبنا از جمله حفظ و دسترسى آمريكا به منابع عظيم انرژى در منطقه خاورميانه، حفظ شهروندان و موسسات اقتصادى _ تجارى و نظامى آمريكا در جهان و در خاورميانه و ديگرى امنيت سياسى و اقتصادى اسرائيل و حفظ وضع موجود سياسى، اقتصادى و نظامى آن و كشورهاى متحد آمريكا مثل كشورهاى عربى جنوب خليج فارس و ديگر ايجاد صلح مورد دلخواه واشينگتن (pax America) در جهان و به خصوص منطقه خاورميانه خواهد بود. اين دكترين و شعار نظم نوين جهانى بوش (پدر) براى دو دوره چهار ساله رياست جمهورى بيل كلينتون دنبال نگرديد چون دموكرات ها تا اندازه اى بيشتر از جمهوريخواهان به مسائل داخلى توجه داشتند و خواستار همگرايى بيشتر با اتحاديه اروپا و ديگر سازمان هاى بين المللى در معادلات بين المللى بودند.

اما با انتخاب بوش دوم و بلافاصله حادثه ۱۱ سپتامبر فضاى مساعدى براى آنان به وجود آورد كه با استفاده از اين فرصت بتوانند يك جانبه گرايى خود را اجرا نمايند. اشغال افغانستان و عراق سياست خاورميانه اى جديدى را به وجود آورد كه همان دنباله دكترين نظم نوين جهانى بوش اول در اوايل دهه ۹۰ ميلادى بود. در اين ميان باز روسيه كه مانند شوروى در مسائل خاورميانه حاشيه رفته و دليل آن نيز مشاركت روسيه در جنگ عليه افغانستان و اشغال اين كشور توسط آمريكا بود مسكو با اين عمل براى دورى گزيدن از فشارهاى حقوق بشر در چچن چنين سياستى را در پيش گرفت بنابراين مى توان گفت كه حادثه ۱۱ سپتامبر دموكراتيزاسيون در خاورميانه را به امنيت ملى و داخلى آمريكا پيوند زد. در ماه سپتامبر ۲۰۰۲ رئيس اداره سياست آمريكا در اجلاس سالانه فرهنگستان تحقيقات راهبردى بين المللى لندن نطقى را براى اولين بار مبنى بر ايده طرح خاورميانه بزرگ از طريق دموكراسى تشريح كرد.

به دنبال آن پاول وزير امور خارجه آمريكا با دكترين خود جهان عرب را براى اصلاحات آموزشى و پرورشى، اقتصادى و سياسى و حضور زنان در اجتماع و رعايت حقوق بشر در اين كشورها فراخواند. ديك چنى معاون رئيس جمهور آمريكا در ۲۴ ژانويه در مجمع اقتصادى بار ديگر در مورد استراتژى مذكور پنج بار به مفهوم خاورميانه بزرگ اشاره كرد.

در ۲۶ فوريه سال ۲۰۰۳بوش در فرهنگستان موسسات اين كشور به طور مشخص ايده خاورميانه بزرگ را مطرح و سركوب حكومت عراق و ايجاد نمونه دموكراتيك به عنوان يك سرآغاز مهم عنوان كرده و پس از پايان جنگ عراق و در نوامبر ۲۰۰۳ خاطرنشان مى سازد كه محور سياست آمريكا در آينده مساعدت به ايجاد دموكراسى در كشورهاى خاورميانه با اهميت راهبردى است. همچنين طرح انحصارات فرامليتى و پيام گسترش دموكراسى در خاورميانه در اجلاس كشورهاى گروه ۸ واقع در ايالت «جورجيا» به طور رسمى اعلام كرد كه منافع ايالات متحده منافع شناخته شده اى در حوزه پهناور «خاورميانه بزرگ» است كه همان دنباله طرح نظم نوين جهانى در دوره جديد است. براساس اين طرح، آمريكا از سران كشورهاى عرب خاورميانه خواسته است تا اصلاحات سياسى لازم را جهت تغيير ساختار حكومت هاى خود به عمل آورند و دموكراسى را در جوامع خود گسترش دهند.

آمريكا مدعى بود كه پديده تروريسم امنيت ملى آمريكا و غرب را تهديد مى كند و اين به دليل فضاى بسته و غيردموكراتيك كشورهاى عربى است. به هر حال اين طرح كه ۸ كشور (آمريكا، انگليس، فرانسه، آلمان، ايتاليا، ژاپن، روسيه و كانادا) براى خاورميانه بزرگ روابط مشاركتى خواهند داشت شباهت زيادى به طرح مارشال آمريكا پس از جنگ جهانى دوم دارد. ارائه طرح اقتصادى مارشال هر چند كه كشورهاى غربى را از سقوط در دامان شوروى نجات داد اما به اعتقاد بوش طرح خاورميانه بزرگ، آمريكا و غرب و ديگر كشورهاى عربى را برابر تروريسم مصون مى سازد. در راستاى اين طرح همچنين طرح نقشه راه مطرح است كه در ژوئن ۲۰۰۳ به وسيله بوش مطرح شد و آن دميدن روح تازه اى به مذاكرات صلح اعراب و اسرائيل بود كه هدف آن تشكيل دولت مستقل فلسطينى و برگزارى انتخابات عمومى در اراضى اشغالى و مهمتر از آن كشاندن سوريه و لبنان به طرف صلح با اسرائيل است.

به نظر دولتمردان آمريكا هر چند كه اين طرح خاورميانه بزرگ عراق را به عنوان دومينو براى دموكراسى الگو قرار داده ولى طرح دموكراتيزه ساختن خاورميانه بزرگ يك سلسله واقعيت هاى پنهان مانده ديگر را برجسته مى سازد و آن اينكه مقاصد اقتصادى پروژه (خاورميانه بزرگ) يك سلسله رفرم هاى اقتصادى از قبيل تاسيس صندوق توسعه اقتصادى با هدف سرمايه گذارى در امور زيربنايى و تغييرات اساسى در سيستم مالى اين كشور و نوسازى سيستم بانكى و كاهش موانع گمركى زمينه را براى نفوذ اقتصادى ايالات متحده مهيا خواهد كرد. در همين راستا تاسيس مناطق آزاد تجارى و پيوستن به سازمان تجارت جهانى (WTO) از ديگر اولويت هاى چنين نقشه اى براى حصول دموكراسى شمرده مى شود. فى الواقع اجلاس هاى متعددى در رباط، دبى و شرم الشيخ در رابطه با موضوع خاورميانه بزرگ برگزار شده كه انتقادات برخى از كشورهاى سنتى عربى را در پى داشته است.

چون اين منطقه گرايى نوين ايالات متحده ظهور پديده تروريسم در خاورميانه را در سيستم بسته و غيردموكراتيك اين كشورها مى داند، زيرا وقتى هر گونه گفت وگو و تفاهم ميان ملت و حكومت در سيستم بسته باشد گروه هاى ناراضى در آن جامعه به ناچار به خشونت متوسل مى شوند و مخالفت اعراب با اين طرح به دليل دخالت آمريكا در مسائل داخلى آنها نيست بلكه اساساً از نظر رهبران آنها دموكراسى براى حكومت هاى آنان شوم و نامبارك است اگرچه اين طرح با ساختار سنتى اين جوامع همخوانى ندارد و به گفته حسنى مبارك رئيس جمهور مصر كشورهاى عربى اصلاحات دموكراتيك را اجرا مى كنند ولى فشارهاى بيگانه را قبول نمى كنند.

كشورهايى همچون عربستان و مصر نگران روى كار آمدن احزاب تندرو اسلامى در كشورهاى خود هستند و با دگرگونى سريع اجتماعى و سياسى مخالفت مى ورزند به هر حال مواضع اين كشورها در قبال اين طرح متفاوت است. همچنين در نشست شوراى همكارى خليج فارس در منامه راهكارهايى در جهت اصلاحات سياسى و اقتصادى در كشورهاى عضو مطرح شده و كشورهايى همچون امارات و بحرين با اصلاحات اقتصادى و همچنين موافقت نامه هاى تجارت آزاد با آمريكا سعى دارند تا حدى خود را به سياست واشينگتن نزديك و از روند دموكراتيزاسيون در كشورهاى خود طفره روند و به مسائل حاشيه اى همچون بحث جزاير سه گانه ايرانى مورد ادعا امارات دامن مى زنند.

به هر حال طرح ريزى مدلى براى منطقه خاورميانه و خليج فارس پس از سقوط صدام از اهميت فراوان برخوردار است و آمريكا كه عراق را به عنوان دومينو و الگوى طرح خاورميانه بزرگ قرار داده متعهد خواهد بود كه درگير مسائل داخلى عراق باشد و تبعات انتخابات آينده عراق را مدنظر داشته باشد و مسائلى همچون اصلاحات اقتصادى و ورود به سيستم باز بازار، نهادسازى مدنى و تجديد ساختار ادارى، مدرن سازى آموزشى و پرورش، دارا بودن رسانه هاى فعال و تن دادن به حكومت قانون و برقرارى مردم سالارى شايد طرحى بلندپروازانه براى اين منطقه باشد چون موانع بسيار در هنگام اجرا و شكست اصلاحات در كشورهاى حوزه خليج فارس و خاورميانه مى تواند منجر به روند نزولى اقتصادى و اجتماعى طرح آمريكا در منطقه شود كه معناى آن بى ثباتى سياسى خواهد بود و بى ثباتى سياسى اين كشورها به هم خوردن توازن قوا در سطح بين المللى و افول قدرت ايالات متحده را در پى خواهد داشت و آن ايده امپراتورى ليبرال آمريكايى مى تواند براى هميشه به شكست بينجامد.

منابع:

۱ _ كتاب آ مريكا (ويژه نومحافظه كاران در آمريكا) موسسه فرهنگى و مطالعات و تحقيقات بين المللى ابرار معاصر تهران _ تهران ۱۳۸۲.

۲ _ كتاب آمريكا (ويژه دكترين امنيت ملى بوش) موسسه فرهنگى و مطالعات و تحقيقات بين المللى ابرار معاصر تهران، تهران ۱۳۸۲.

۳. http / pe.chinabroadcast.Com 1 / 2002 / 04 / 12 / 1@htm

فارسی در پاکستان

2011-07-21T08:00:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮فرهنگ و هنر‬ - ‮فارسی در پاکستان؛ از سرود ملی تا شرافت فرهنگی‬

فارسی در پاکستان؛ از سرود ملی تا شرافت فرهنگی

عبدالحی سحر

خبرنگار در پاکستان

به روز شده: 11:48 گرينويچ - سه شنبه 10 مه 2011 - 20 اردیبهشت 1390

براساس شواهد تاريخی، پيدايش و توسعه زبان و ادب فارسی در شبه قاره از لاهور پايتخت محمود غزنوی در در قرن چهارم هجری آغاز شد

زبان فارسی در شبه قاره جنوب آسیا حداقل هشت تا نه قرن سابقه دارد. در پاکستان که هم در عهد گسترش تمدن وسیع اسلامی در شبه قاره به وجود آمد تا قرن سیزدهم هجری، زبان فارسی به مدت هفت قرن دارای سوابق رسمی، علمی، ادبی، و اداری بوده است.

اکنون که بیش از نیم قرن از ایجاد پاکستان می گذرد، زبان فارسی موقعیت خود را در ادارات دولتی و همچنان در نظام آموزشی کم و بیش حفظ کرده است: به شعر حافظ شیراز می خوانند و میرقصند/ سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی

پیش از آنکه زبان انگلیسی در پاکستان نفوذ یابد، در شبه قاره طی قرن‌های متمادی صدها زبان و گویش وجود داشت که در این میان فارسی زبان آموزشی، علمی و اداری بوده، اما پس از سلطه خارجی در قرن سیزدهم هجری، این وضع به نفع زبان انگلیسی تغییر یافت و همچنان ادامه دارد.

هم اکنون صدها دانشکده در شهرها، شهرستان ها، بخش ها و بلوک های پاکستان دایر است که دارای کلاس هایی تا سطح کارشناسی ادبیات، علوم انسانی، طبیعی و ریاضی هستند و اگر در همه موسسه های آموزشی در سطح دانشکده مأمور تدریس فارسی شوند، هزاران دانشجو در بسیاری از دانشکده ها در شهر های مختلف پاکستان زبان فارسی را به عنوان یک ماده درسی انتخاب خواهند کرد.

"
غالبا مردم پاکستان در جریان گفتگو به زبان اردو، برای دلیل محکم در گفتار خود، شعر و یا ضرب المثل فارسی را شاهد می آورند"

محمد یوسف حسین، استاد زبان فارسی در دیپارتمنت فارسی دانشگاه پیشاور، در مورد اهمیت زبان فارسی می گوید: تا رژیم نظامی جنرال ضیاالحق در سال در پاکستان، زبان فارسی در تمامی مدارس دولتی این کشور، تا کلاس هشتم تدریس می شد. ولی متاسفانه تاجایی که می بینم نه تنها تدریس زبان فارسی کاهش جدی یافته، بلکه زبان اردو نیز دارد به دست فراموشی سپرده شود.

یوسف حسین می گوید که زبان اردویی که فعلا مردم پاکستان به آن تکلم می کنند، بیش از پیش با زبان انگلیسی گره خورده است.

سرود ملی پاکستان به زبان فارسی ساخته شده و این زبان مادر زبان اردو محسوب می شود.

آقای حسین می گوید که زبان فارسی را می توان در شبه قاره هند، زبان اول اسلام محسوب کرد زیرا یکی از مهمترین رسانه های تمدن اسلامی در شبه قاره هند بوده است.

زبان پارسی ریشه ای بس کهن در پاکستان و هندوستان دارد و امروزه نیز در برخی ایالات همچون پیشاور، پاراچنار، شهر کویته، فارسی گویان زیادی وجود دارند.

شعر و خط فارسی به زیبایی های تاج محل یکی از عجایب دنیا، در شهر اگره هندوستان افزوده است.

امروزه نوشته های فارسی زیادی بر دیوار شهرهای مختلف پاکستات قابل مشاهده است

در گوشه و کنار شهر های مختلف پاکستان کتیبه ها و سنگ نبشته و لوحه هایی به زبان فارسی به چشم می خورد، شعر خوانی و فارسی سرایی و به کار گیری ضرب المثل های فارسی از خصال برجسته مردم پاکستان است.

غالبا مردم پاکستان در جریان گفت و گو به زبان اردو، برای دلیل محکم در گفتار خود، شعر و یا ضرب المثل فارسی را شاهد می آورند.

در حال حاضر در انجمن های ادبی از شهر های مختلف پاکستان مجالس سخنرانی و شعر خوانی فارسی هفتگی و یا ماهانه برگزار می شود که در آن از کشور های فارسی زبان اشخاص و افراد دعوت به عمل می آید.

تلویزیون حکومتی پاکستان، شب های جمعه بزم عزل خوانی فارسی را به نمایش می گذارد که هنرمندان آهنگ های فارسی و غزلیات فارسی را می خوانند.

تداول زبان فارسی و شمار فارغ التحصیلان پاکستانی در رشته زبان و ادبیات فارسی بیشتر از همه کشور ها ست. تا دو دهه پیش آموزش زبان فارسی در پاکستان از نیمه دوره دبیرستان آغاز و تا دوره دانشگاه ادامه داشت.

بر علاوه شاعران و نویسنده گانی فارسی پاکستانی، در حال حاضر، شماری زیادی از سیاستدانان و سیاستمداران و هنرمندان آواز خوان در پاکستان وجود دارند که به زبان فارسی صحبت می کنند.

"
تلویزیون حکومتی پاکستان، شب های جمعه بزم عزل خوانی فارسی را به نمایش می گذارد"

قاضی حسین احمد سابق رهبر جماعت اسلامی پاکستان، مولانا فضل الرحمن رهبر جمعیت اسلامی پاکستان، جاوید هاشمی معاون حزب مسلم لیگ در پاکستان و همچنان افراسیاب ختک رهبرعوامی نیشنل پارتی، و خانم بیگم نسیم ولی و شماری زیادی از سیاست دانان شاعران و روزنامه نگاران در پاکستان به خوبی می توانند به زبان فارسی تکلم نمایند.

به همین ترتیب آوازخوانان غزل سرای مشهور پاکستانی هستند که ده ها آهنگ فارسی اجرا کرده اند: شهشناه غزل، مهدی حسن، غلام علی، اقبال بانو، خانم فریده سیدی، نصرت فتح علی خان، غلام فرید صابری، میا عزیز، خانم پروین، خانم ماه جبین قزلباش و ده ها آواز دیگر را می توان یادآور شد.

علامه اقبال لاهوری که شهرت شاعر مشرق دارد در یک شعر فارسی خود چنین می گوید: چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما/ ای جوانان عجم جان من و جان شما/ حلقه گرد من زنید ای روشنان آب و گل/ آتشی در سینه دارم از نیاکان شما

نقاشی و خوشنویسی در عهد تیموریان در هرات‬

2011-07-21T07:57:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮فرهنگ و هنر‬ - ‮ نقاشی و خوشنویسی در عهد تیموریان در هرات‬

در عهد تیموریان در هرات

محمد قاضی‌زاده

بی‌بی‌سی

به روز شده: 09:20 گرينويچ - چهارشنبه 04 مه 2011 - 14 اردیبهشت 1390

نقاشی در دوره تیموریان هرات مورد توجه بسیاری از هنرمندان و شاهان تیموری بوده است.

سخن از نقاشی، تذهیب و خوشنویسی در دوره تیموریان هرات است. مکتب هرات هرچند به باور برخی از محققین دیگر هنرها را نیز شامل می شود اما برجسته ترین شاخصه های آن بی گمان نقاشی تذهیب و نگارگری اند. این آثار منتقدین و هنردوستان را همیشه دچار حیرت کرده است.

توفیق سبحانی، نویسنده و پژوهشگر ایرانی در باره نخستین دیدار خود از آثار هنری در هرات چنین حکایت می‌کند: "من یک روز جمعه به مسجد جامع هرات رفتم؛ با دیدن این مسجد کاملا شگفت‌زده شدم. آن طاقها هر کدام یک مینیاتور است، یک نقاشی است. آن آرامگاه‌هایی که دور و بر بارگاه خواجه عبدالله انصاری در هرات است، هر کدام و هر میلی متر آن یک اثر هنری است. من کتابهایی را فهرست کرده ام که سرلوحه مذهب داشته اند. اکثر این ها در هرات تهیه شده اند."

نقاشان چیره دست

هرات از زمان پادشاهی شاهرخ تا سلطنت بایقرا نقاشان و صورتگران بسیاری داشته است. ملا درویش محمد، مولانا حاجی محمد ملایاری، امیر شاهی سبزواری، قل محمد شبرغانی و شماری دیگر.

در این زمینه استاد سیاه قلم، میرک نقاش و مخصوصا کمال الدین بهزاد برترین جایگاه را نه تنها در آن عصر بلکه در تاریخ این هنرها به خود اختصاص داده اند.

عبدالناصر صوابی، نقاش و محقق، مکتب هنری هرات را در دو بخش دوره اول و دوره دوم قابل بررسی می داند. دوره اول در سیطره محمد سیاه قلم است. این بخش از مکتب هرات از سبک چینی- مغولی تاثیر پذیرفته است.

هنر خوشنویسی در این دوره به رشد چشمگیری رسید.

آقای صوابی گفته است: "در اوائل نمادهای چینی و بودایی در آثار نقاشی هرات بیشتر دیده می شد. نمادهایی که بعدا در دوره دوم مکتب هرات از سبک هرات جدا شد. برخی از ویژه گی‌های تمدن‌های دیگر نیز در این نقاشی دیده می‌شدند نمادهایی که نمی‌توان گفت متعلق به کدام فرهنگ‌ها بوده‌اند."

صحنه‌های نقاشی در این دوره عمدتا شامل رسم‌هایی از شاهان و شاهزادگان، صحنه‌های شکار، منظره‌های طبیعت و صحنه‌های جنگ می شوند.

بهزاد معروف‌ترین چهره هنری دوره تیموریان، که حضور پررنگ او و کارهایش در دوره دوم مکتب هرات بررسی می‌شود، به گفته آقای صوابی، به استقلال "سبک بومی" خودش را تثبیت کرد - سبکی که واقع‌گرایی و توجه به قوانین طبیعت از ویژگی‌های اصلی آن است.

آقای صوابی گفت: "بهزاد نقاشی را از حالت رویایی و تغزلی بیرون آورد و به آن جنبه طبیعی و واقع‌گرایانه داد. مثلا در تابلوی قصر خورنق بهزاد کارگر نیز دیده می‌شود. در تابلوی وداع دو صوفی - که از کارهای بهزاد است - گریه و زاری و درد و غم در لحظه وداع در تابلو نمایش داده شده است. در گذشته اما تصاویر بیشتر به حالت مغولی ایجاد می‌شد. اما بهزاد شکل‌ها را بومی کرد و چهره‌های رسم شده در تابلوهای بهزاد نشان می‌دهند که این اشخاص هراتی‌اند."

آرایش موزه‌های دنیا

محمد اسلم افضلی، عضو اکادمی علوم افغانستان و مولف کتاب افغانستان در عصر تیموریان هرات می‌گوید کمال‌الدین بهزاد در هرات به کمال رسید و در همین جا کار کرد، اما آثار او زینت بخش موزیم‌های (موزه‌های)خارج از افغانستان شده است.

این سنگ توسط بهزاد طراحی و توسط استاد شمس‌الدین، حکاکی شده است.

آقای افضلی می‌گوید: "یکی از آثار بسیار برجسته بهزاد که در افغانستان موجود بود، نسخه‌ای از سلامان و ابسال بود، که تا زمان امیر امان‌الله خان در موزیم کابل موجود بود، اما در اغتشاش سال ۱۳۰۸ و پس از امان الله خان از بین رفت. حالا آثار بهزاد در موزیم بوستون آمریکا، در موزیم لیور فرانسه، در موزیم بریتانیا در لندن، در موزیم یولدوز ترکیه، در شیراز، مصر و هند موجود است؛ بدبختانه که ما از آثار او چیزی در اختیار نداریم."

ولی‌شاه بهره، شاعر، نقاش و رئیس اطلاعات و فرهنگ هرات اما می‌گوید که این شهر از آثار بهزاد بی‌بهره نمانده است. او نقاشی‌های سقف گنبد زرنگار و طرح سنگ هفت قلم را، که هر دو در گازرگاه هرات موقعیت دارند، از عالی‌ترین نمونه‌های کار بهزاد توصیف می‌کند.

تناسب در اشکال گوناگون نقش بسته بر این سنگ و زیبایی و ظرافت آن در ابعاد و طبقات مختلف آن به گونه‌ای رعایت شده است که ارائه تصویری از آن در قالب کلمات ممکن به نظر نمی‌رسد - سنگی که طرح آن به گفته آقای بهره، توسط بهزاد ایجاد و توسط استاد شمس‌الدین، حکاکی شده است.

تذهیب و خوشنویسی

کتابخانه‌هایی که در زمان شاهرخ و پسر او بایسنقر میرزا در هرات ایجاد شدند تنها کتابخانه نبوده‌اند، بلکه اینها مراکزی بوده‌اند که تذهیب‌کاران، نقاشان و خوشنویسان در آن اجتماع می‌کردند علاوه بر نسخه‌هایی از سلامان و ابسال، بوستان سعدی و دیگر متونی که تذهیب و نقاشی حواشی آن منسوب به بهزاد است، در همین دوره و در دوره اول مکتب هرات کار بازنویسی و تذهیب شاهنامه بایسنقری، یکی از گرانبهاترین کتابهای تذهیب‌کاری شده دنیا، انجام یافت.

محمد مسعود رجایی، رئیس انجمن ادبی هرات گفت: "شاهنامه باینسقری به خط جعفر بایسنقری و به دستور بایسنقر میرزای تیموری ساخته شده است. برای تکمیل این کتاب بیش از دهها هنرمند مشغول کار بوده‌اند. کاغذ سازان، جلد سازان، خطاطان (خوشنویسان)، نقاشان و تذهیب‌کاران روی این کتاب کار کرده‌اند."

او افزود: "این نسخه از این کتاب، نسخه‌ای بی‌مانند است که امروزه در موزیم گلستان تهران نگهداری می‌شود. به گفته مرحوم عبدالحی حبیبی این اثر از گرانبهاترین کتابهای دنیا به شمار می‌رود."

عبدالحی حبیبی، پژوهشگر و مورخ فقید در کتاب هنر عهد تیموریان در مورد ویژگی‌های هنری این اثر نوشته است: "امتیاز این نسخه در اتقان تصاویر و ابداع در تزئین و استادی در رسم حوادث است؛ به طوری که روحانیت مخصوصی دارد و در تماسک اجزای رسم و وحدت تالیف بین آنها، و تنوع در مناظر و خالی بودن از مکررات ملال‌آور مکتب‌های تبریز و شیراز و مراعات کمال دقت در کشیدن اسبها و بته‌ها و گل‌ها و پرندگان و زینت لباس‌ها و انواع فرش و قالی وغیره مزایایی گفتنی دارد."

خطوط اسلامی

بایسنقر میرزا پسر شاهرخ، جعفر بایسنقری، ملا سلطان محمد خندان، ملا عبدی قلندر، مولانا محمود کاتب، ملا میر علی، ملا حاجی علی، ملا عبدالصمد، و مولانا لسانی تنها شمار اندکی از خوشنویسانی هستند که نامهای‌شان در کتابهای تاریخی ثبت شده است.

در دوره تیموریان هرات انواع خطوط اسلامی رائج بوده است. خطوط نسخ، ثلث، رقاع، محقق، ریحان و تعلیق. اما هنرمندان عصر تیموریان هرات در این زمینه هم مقلد باقی نماندند، بلکه در همین عصر بود که خط نستعیلق از امتزاج خط تعلیق و نسخ ایجاد شد.

به عقیده بسیاری از منتقدین و محققان مکتب هرات در زمینه‌های نقاشی تذهیب و خطاطی پیشرو و تاثیرگذار بر مکتب‌های شیراز، تبریز و اصفهان بوده است، ولی با همه این عظمت و زیبایی، هنوز کار قابل سیایشی در زمینه شناسایی و مطالعه دقیق مکتب هنری هرات صورت نگرفته است.

فردوسی و داستان شاهنامه در گفتار تاجیکان‬

2011-07-21T07:53:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮فرهنگ و هنر‬ - ‮شخصیت فردوسی و داستان شاهنامه در گفتار تاجیکان‬

شخصیت فردوسی و داستان شاهنامه در گفتار تاجیکان

روشن رحمانی

پژوهشگر تاجیک

به روز شده: 10:35 گرينويچ - جمعه 13 مه 2011 - 23 اردیبهشت 1390

معلوم است که «شاهنامه» ابوالقاسم فردوسی پس از درگذشت این ادیب بی‌همتای فارسی‌زبانان دنیا، ورد زبان محفل و انجمن ها گردید.

در قلمرو حوزه فرهنگ مردم ایرانی‌تبار شاهنامه به منطقه‌های گوناگون راه یافت و بر ادبیات جهان تأثیر گذاشت. همچنین در میان آن قوم و ملت هایی که غیرایرانی هستند نیز گسترش پیدا نموده در گفتار آنها نیز برخی از داستان های شاهنامه نقل گردید. مثلا، در میان قوم های ترک تبار، ارامنه و گرجی ها.

پس از آن که علم فولکلورشناسی وارد کشورهای ایرانی‌تبار گردید، ادیبان و پژوهندگان آنها باید به گردآوری گفته‌های مردم در باره فردوسی و شاهنامه نیز می‌پرداختند. اما این کار به طور باید و شاید انجام نپذیرفت. هنوز هم یکی از مسئله‌های مهم در علم ادبیات‌شناسی و فولکلورشناسی کشورهای فارسی‌زبان و قوم های دیگر ایرانی به مانند کُردها، پشتون ها، بلوچ ها، استین ها همانا آن است که پژوهندگان باید از میان مردم متنهای گفتاری شاهنامه را گرد آورند، با گویش مردمی نشر نمایند و بعدا مورد بررسی علمی قرار بدهند.

این کار در هر سه کشور فارسی‌زبان (ایران، تاجیکستان، افغانستان) و قوم های دیگر ایرانی‌تبار، که بیرون از این کشورها زندگی می‌کنند باید به طور جداگانه صورت بگیرد و بعد از آن که مواد دسترس گردید به طور مقایسه و تیپولوژی تحلیل نمودن آن آسان خواهد شد.

تا به امروز در کشورهای فارسی‌زبان (ایران، تاجیکستان و افغانستان) راجع به شخصیت فردوسی و «شاهنامه» در گفتار مردم چه کارهایی شده؟ در کشور ایران مواد فراوانی به تلاش زنده ‌یاد استاد ابوالقاسم انجوی شیرازی در سه جلد گفته‌های مردم گردآوری و نشر گردیده است. [انجوی ۱۳۶۹ه، ۱۳۶۹ب، ۱۳۶۹و]

اگر چه شاهنامه در میان مردم افغانستان شهرت زیاد دارد، از پرسش های ما معلوم شد که بعضی از متن های گفتاری شاهنامه در برخی از کتاب ها و نشریه‌های افغانستان نشر شده است [رستم داستان ۱۳۵۸؛ رستم و زال ۱۳۶۷؛ رستم و زال ۱۳۶۷]

در میان تاجیکان آسیای میانه‌، تا نیمه اول سده بیست، شاهنامه یکی از مشهورترین کتاب هایی بود که در شب‌نشینی ها خوانده و نقل کرده می‌شد. حتی محفل های شاهنامه‌خوانی وجود داشت. اما پژوهندگان تاجیک نیز به گردآوری آن کمتر دست زده‌اند [نک: رحمانی ۱۹۹۴؛ قصّه‌ها ۱۹۹۴؛ قصّه‌ها ۱۹۹۶؛ رحمانی ۱۹۹۸]

"
در خانواده‌های تاجیک و در محفل های خصوصی در کنار کتاب های دیگر به شاهنامه رو می‌آوردند. اما این حالت برابر دگرگونی های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، که پس از انقلاب اکتبر روسیه به وجود آمد، تغییر یافت. این انقلاب به کشورهای دیگر آسیای میانه‌، از جمله امارت بخارا، نیز رسید و در نتیجه کشور شوروی به وجود آمد. بازسازی ها و مبارزه‌های ضد دینی شوروی در سالهای ۲۰ و ۳۰، از بین بردن اهل فرهنگ و بعدا واقعه‌های جنگ جهان دوم باعث آن گردید، که مردم بعضی از سنت های خود را تا حدی فراموش کنند، یا به آن کمتر توجه دهند"

در سده ۱۹ و اولهای سده ۲۰ در بین مردم تاجیک شاهنامه شهرت زیاد داشت. شخصا مخصوصی [افراد مشخصی] بودند، که در شهرهای بخارا، سمرقند، خجند، کولاب، استروشن، حصار و مناطق دیگر شاهنامه‌خوانی و شاهنامه گویی می‌کردند.

حتی در خانواده‌ها و در محفل های خصوصی در کنار کتاب های دیگر به شاهنامه رو می‌آوردند. اما این حالت برابر دگرگونی های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، که پس از انقلاب اکتبر روسیه به وجود آمد، تغییر یافت.

این انقلاب به کشورهای دیگر آسیای میانه‌، از جمله امارت بخارا، نیز رسید و در نتیجه کشور شوروی به وجود آمد. بازسازی ها و مبارزه‌های ضد دینی شوروی در سالهای ۲۰ و ۳۰، از بین بردن اهل فرهنگ و بعدا واقعه‌های جنگ جهانی دوم باعث آن گردید، که مردم بعضی از سنت های خود را تا حدی فراموش کنند، یا به آن کمتر توجه دهند.

همچنین از الفبای نیاگان عربی‌اساس (الفبای فارسی)، که شاهنامه نیز به آن تألیف گردیده است، از بین بردن کتاب های زیاد با این الفبا تألیف شده در سال های سی سده بیست نیز، به شاهنامه خوانی و شاهنامه دانی تأثیر منفی رسانید.

در میان تاجیکان آسیای میانه‌شاهنامه‌خوانی و نقل داستانهای شاهنامه خیلی زیاد بود. حتی این را در میان قوم و ملت های دیگر، که در این منطقه زندگی می‌کنند و به آنها تأثیر فرهنگ فارسی تاجیکی زیاد است، می‌توان مشاهده کرد.

از سالهای ۳۰ سده ۲۰ در کشور تاجیکستان به گردآوری فرهنگ مردم تاجیک توجه شد. اما پژوهندگان آن آثاری را، که مولف آنها ادیبی به مانند فردوسی است، از میان مردم گرد نمی‌آوردند، یا خیلی کم گرد می‌آوردند. چون که گردآورنده‌ها می‌دانستند، که داستانهای شاهنامه در میان مردم مشهور است، ولی به آن همچون آثار نوشتاری می‌نگریستند.

لنین رهبر انقلاب روسیه؛ پس از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، خط نیاگان در تاجیکستان هم به سیریلیک تغییر داده شد

شاهنامه گفتاری مردم را ثبت و ضبط نمی‌کردند. از این رو آن موادی، که پژوهندگان تاجیک در موردهای مناسب، در کنار آثار فرهنگ مردم، درباره فردوسی و قهرمان های شاهنامه گردآورده‌اند، خیلی کم است.

در سال ۱۹۹۴ در تاجیکستان جشن هزاره بزرگداشت شاهنامه برگزار شد. به این مناسبت پژوهندگان بهرام شیر‌محمدیان و داداجان عابدزاده بایگانی شعبه فولکلور پژوهشگاه زبان و ادبیات تاجیک به نام رودکی آکادمی علم های جمهوری تاجیکستان را از اوّل تا آخر ورق زدند. معلوم شد که مواد درباره فردوسی و شاهنامه خیلی کم گردآوری شده است. آنها آن مواد به دست رسیده را در حجم ۵۶ صفحه به الفبای سیریلیک به نشر رسانیدند. [نگر: قصّه‌ها ۱۹۹۴]

پس از دو سال، در سال ۱۹۹۶ همان مجموعه را اندکی تکمیل دادند و بر آن اشعار شعرا، گفته‌های دانشمندان را در باره فردوسی علاوه نموده زیر عنوان «قصّه‌ها پیرامون فردوسی و شاهنامه»» به الفبای فارسی به نشر رسانیدند.

این مجموعه همگی ۳۴ متن را در بر می‌گیرد، که در آن هم در باره شخصیت فردوسی، هم برخی از نمونه‌های داستان های «شاهنامه» در گفتار مردم، هم بعضی روایتهایی، که راجع به مکان و شخصیت هایی، که از کدام جهتی با شاهنامه ارتباط دارند، آورده شده است.

متن اصلی این مواد از صفحه ۱۳ تا ۶۳ است، که حدودن ۵۰ صفحه را در بر می‌گیرد، ولی در این مجموعه در باره سیاووش، که در میان تاجیکان مشهور است چیزی نیست. [قصّه‌ها ۱۹۹۶]

"
زمانی، که جوره کمال متنی را از “شاهنامه” حکایت می‌کرد، از جایش نیم‌خیز می‌شد؛ با صدای بلند سخن می‌گفت؛ در موردهای ضروری به طور خود به صدای رستم، سهراب، اسفندیار، سیاوش، برز و و دیگران تقلید می‌نمود. خصوصا هنگام روایت “رستم و سهراب” در آخر داستان برابر رستم، بر سوگ فرزند دلبندش، گریه می‌کرد."

روایت هایی را که راجع به قهرمانان شاهنامه ثبت کردیم از جهت شکل خیلی کوتاه اند. این متن ها درباره فردوسی، این یا آن رفتار قهرمان شاهنامه، لحظه‌های شاهنامه‌خوانی اطلاع می‌دهند. مثلا «رستم داستان و اسکندر»، «روحانیت رستم و حضرت علی»، «کاسه رستم»، «پیاله رستم و آخور اسپ رستم»، «قمچین رستم»، «ارک بخارا را سیاوش ساخته‌است»، «سیاوش ولی»، «شاهنامه‌خوانی» و مانند این. اگر هر کدام آنها را از نگاه متن‌شناسی علم فولکلورشناسی از نظر گذرانیم ویژگی های خاصی را می‌بینیم، که این ویژگی ها همانا مهر مردم را نسبت قهرمان دوستداشته خود از «شاهنامه» جلوه‌گر می‌سازند.

بیشتر متن های ثبت کرده ما از دیهه پسورخی ناحیه بایسون کیشور ازبکستان است، که همه مردمانش تاجیک هستند. در دیهه پسورخی حکایت داستان های شاهنامه بی‌زوال حکیم فردوسی به حکم سنت درآمده بود. در پنجاه سال اول سده ۲۰ پیرمردانی بودند، که نه تنها داستانه ای «شاهنام» را بیان می‌کردند، بلکه پاره‌های آن را حفظ می‌دانستند.

از این ده شخصانی به مانند ملّا قاسم (۱۸۸۲-۱۹۶۶)، ملّا شریف (۱۸۸۸-۱۹۷۲)، جوره کمال (۱۹۲۱-۱۹۹۷)، قهّار رحمان (۱۹۳۱-۲۰۰۵)، رحیم شریف (متولد ۱۹۲۵)، خلیل قاسم (متولد ۱۹۲۹)، عطا جبّار (متولد ۱۹۳۰)، حامد شریف (متولد ۱۹۳۶)، واحد شریف (متولد ۱۹۴۱)، روشن کمال (متولد ۱۹۵۶) تا سالهای نزدیک داستانهای شاهنامه را نقل می‌کردند و به این وسیله عشق و علاقه مردم را به آن بیدار می‌نمودند.

از ملّا قاسم چیزی ثبت نشده است. پسر ایشان خلیل قاسم بعضی داستانهای «شاهنامه» را در یاد دارد. از ملّا شریف سال ۱۹۶۶ پژوهندگان چند متنی ضبط کرده‌اند، که همگی حدودا ۳۵-۴۰ دقیقه است. ما در طول ۳۰ سال در فرصت های مناسب از جوره کمال، قهار رحمان، رحیم شریف، خلیل قاسم، عطا جبار، حامد شریف، واحد شریف، روشن کمال در کنار متنهای گوناگون فولکلوری، گفته‌های آنان را در باره فردوسی، شاهنامه‌خوانی، نمونه‌هایی از داستان های شاهنامه را توسط ضبط صوت و دوربین ویدیو ضبط کرده‌ایم.

همه این اشخاص داستان «سیاوش» را می‌دانستند و یا می‌دانند. اما حالا نقل کردن داستان های «شاهنامه» تقریبا در حالت از بین رفتن است. مثلا، تا سال های نزدیک قهار رحمان (۱۹۳۱-۲۰۰۵) در مسجد ده پسورخی بیشتر داستانهای شاهنامه را حکایت می‌کرد.

پس از درگذشت ایشان دیگر نقل کردن داستان های شاهنامه به نظر نمی‌رسد. فقط در آن حالی، که اگر از دانندگان داستانهای «شاهنامه»، پژوهنده‌ای در این مورد چیزی بپرسد، آن گاه راوی بعضی متنهای در یاد داشته‌اش را به طور کوتاه بیان می‌کند.

طرز گفتار داستانهای «شاهنامه» بسیار دلنشین بود. بنده در خردسالیم بیان ملّا شریف را دیده‌ام، که ایشان بیشتر با آواز نرم و گوارا و حرکت دستان با مهارت بلند نقل می‌کرد. هنگام نقل ایشان همه آرام می‌نشستند. با دقّت گوش می‌کردند. راوی گاهی توصیفها، مبالغه‌ها، اغراقهای را به کار می‌برد، که شنوندگانش می خندیدند و باز آرام می‌شدند و گوش می‌کردند.

زمانی، که جوره کمال متنی را از “شاهنامه” حکایت می‌کرد، از جایش نیم‌خیز می‌شد؛ با صدای بلند سخن می‌گفت؛ در موردهای ضروری به طور خود به صدای رستم، سهراب، اسفندیار، سیاوش، برز و و دیگران تقلید می‌نمود. خصوصا هنگام روایت “رستم و سهراب” در آخر داستان برابر رستم، بر سوگ فرزند دلبندش، گریه می‌کرد.

اگر هنگام نقل افسانه‌ها قهرمان رقیبش را بر زمین زند جوره کمال “یا رستم داستان!” و یا “یا علی‌مدد!” گویان، ندا درمی کشید و حالت به زمین چپّه کردن حریف را با اشارت دستانش به شنوندگان نشان می‌داد. حتی به آواز اسب تقلید می‌کرد و “شیهه” می‌کشید. هنگام بیان متن فریاد، ندا، خطاب، داد و بیداد، “قاه-قاه” خنده زدن، به حالت گریه درآمدن و امثال این یکی از خصوصیتهای خاص جوره کمال بود، که همان راویان کسبی سنّتی پیشین را به یاد می‌آورد.

او برای جلب توجّه شنونده و یا باز هم نشان‌رس نمودن نقل خود، گاهی آهنگ گفتارش را تغییر می‌داد، چند ثانیه ای به شنونده‌ای نگرسته ساکت می‌ماند و بعداً دفعتاً: “هه!”، “آره!” گویان نقلش را ادامه‌می‌داد. صد افسوس، که همه روایتهای این پیرمرد ذکی را سر وقت ثبت و ضبط کرده نتوانستیم.

همین سنّت شاهنامه‌خوانی و نقل داستانهای آن را فرزندان ملّا شریف-رحیم شریف (متولّد ۱۹۲۵)، حامد شریف (متولّد ۱۹۳۶) واحد شریف (متولّد ۱۹۴۱) و نوه ایشان قهّار رحمان (۱۹۳۱-۲۰۰۵) ادامه‌می‌دادند.

ماه اوت سال ۲۰۰۲ اینجانب با مردم‌شناس امریکایی، پرفسور ویلیام بیمهن به مدّت کوتاه (۱۰ روز) به منطقه بایسون، بخارا و سمرقند سفر کردیم. وقتی که او در بایسون شبی در صحبت این شخصان بود، خیلی در حیرت ماند و برای من به هیجان تأکید کرد، که هر چه آنها می‌دانند باید ثبت و ضبط شود و اگر امکان باشد نشر گردد. شخصاً ویلیام بیمهن نیز چندین ساعت از گفتار آنان را در باره شاهنامه‌خوانی ضبط نمود.

یکی از آن متنهایی، که بنده از جوره کمال، قهّار رحمان، واحد شریف ضبط نمودم در باره سیاوش است.

به همین طریق از متنهای در دست ما بوده، که در ضبط صوت و در تصویر ویدیو است، در آینده می‌توان به بسیار مسئله‌های هنری و اجرایی علم فلکلورشناسی نیز جواب پیدا کرد. از این رو چند نکته را طبق مشاهده‌ها، از روی تصویر ویدیو، به توجّه اهل نظر می‌رسانیم:

۱. در ضبط صوت و در تصویر ویدیو گوینده و شنونده، تا حدی هنر نقالی را به یاد می‌آورد. هنگام نقل همه حرکات گوینده جهتهای اتنوپتیکی (مهارت اجرای) متن را کاملتر می‌نماید و تأثیر آن به شنونده چگونه است، می‌توان مشاهده کرد. همین شنیدن و دیدن به عالم معنوی بیننده تأثیر می‌رساند.

۲.طبق مشاهده معلوم است، که شنوندگان گویا در اجرای این تئاتر نقّالی اشتراک دارند. آنها گاها سؤال می‌دهند و همچنین زیر تأثیر سخن گوینده قرار می‌گیرند، که همه این را بیننده در تصویر ویدیو می‌بیند.

۳. هنر اجرا و تأثیر سخن گوینده را در هر دو راوی بی‌واسطه در بلند گپ زدن، در موردهای موافق از حرکات و اشارات استفاده بردن، حالتهای روحی قهرمان را با قیافه‌بازیها افاده نمودن و امثال این مشاهده نمودیم.

۴.در گذشته «شاهنامه‌خوانی» خیلی رایج بود. می‌خواندند و شرح می‌دادند، که پاره‌ای از خوانش «شاهنامه» را با صدای واحد شریف به نوار گرفتیم.

از تصویر ویدیو به نظر می‌رسد، که شنیدن داستان سیاوش در خوانش واحد شریف برای شنوندگان جالب است. چون که چنین طرز خواندن و شرح دادن در گذشته خیلی معمول بوده است. این طرز شاهنامه خوانی در ۲۰-۲۵ سال آخر قریب تماما از بین رفته است.

۵. هرچند تلویزیون، سینما، ویدیو وارد زندگی مردم گشته است، اما مردم هنوز هم چون عادت گذشتگان به نقلهای جالب گوش می‌دهند. چون که سنّت شنیدن فرهنگ مردم تا حال در دهات نسبت به شهر استوارتر است. نقل «داستان سیاوش» و با صدا خواندن آن دوام سنّت چندهزارساله است.

همین طور گزارش ما خصوصیت اطلاعی داشته، با این گفتنی هستیم، که در میان تاجیکان، به مانند «داستان سیاوش»، مردم در باره داستانهای دیگر «شاهنامه» هنوز هم اطّلاع دارند، که آنها باید هرچه زودتر گردآوری و نشر شوند، تا که هنگام بررسی «شاهنامه» بی‌زوال فردوسی مورد استفاده قرار بگیرد.

گذر سیاوش از آتش یکی از داستان های جذاب شاهنامه است

طبق پرس و جوهای ما حالا دیر نشده است، که به گردآوری مواد باز هم مشغول بشویم، چون که سال تا سال جوانها زیر تأثیر وسایل تکنیکی قرار گرفته به سنّتهای گذشته، به مانند نقّالی، شاهنامه‌خوانی و یا در محفلها بیان نمودن داستانهای «شاهنامه» چندان توجّه نمی‌دهند. با وجود این همه حالا هم بزرگسالانی هستند، که متنهایی را از «شاهنامه» در یاد دارند یا که چون عادت به آن با احترام می‌نگرند، که هرچی زودتر آنها را باید گرد آوریم.

در آخر از پژوهندگان تمنّا می‌کنم، که به چند نکته مهم شاهنمه‌شناسی توجّه ظاهر نمایند:

۱.برای باز هم به طور گسترده‌تر آموختن “شاهنامه” فردوسی، یک کتابنامه‌ای، در سطح جهانی باید مرتّب ساخت، که همه آثار در باره “شاهنامه” تا به امروز نشر شده را (چه در روزنامه، چه مجلّه، چه کتاب) در بر بگیرد.

۲. به سندهای اساطیری و تاریخی «شاهنامه» دقّت مخصوص داده، به جهتهای مردم‌نگاری آن بیشتر توجّه نمود و در این باره مشغول پژوهش جداگانه‌ای شد، تا حدود گسترش «شاهنامه» در کشورهای گوناگون معیّن شود. البتّه ما می‌دانیم، که پژوهندگان «شاهنامه» در اثرهایشان پیرامون سنّتهای مردمی اشاره‌های زیاد کرده‌اند، امّا خوب می‌بود، که این مسئله به طور جداگانه بررسی گردد.

۳.تأثیر “شاهنامه” فردوسی به تمدّن فرهنگ کشورهای دیگر مورد آموزش قرار بگیرد. چون که امروزها داستانها و نامهای “شاهنامه” در میان مردمان زیاد عالم پهن شده است، زیر تأثیر آنها اثرهای زیادی به وجود آمده است.

۴.“شاهنامه” بعد از درگذشت فردوسی چه راهی را طی نموده است هم در مأخذها و هم در میان مردم آموخته شود. از این رو یکی از مسئله‌های نهایت مهم و همیشه مفید، این گسترش “شاهنامه” در میان مردم است. چون که اثر قبل از همه برای خواندن و به مردم تأثیر رسانیدن ایجاد می‌شود. پس از میان مردم ثبت و ضبط نمودن گفته‌های مردم در باره فردوسی و «شاهنامه» بسیار مهم است.

برای گردآوری گفته‌های مردم از آسیای مرکزی، افغانستان و ایران زودتر باید مشغول شد. هر قدر ما از میان مردم مدارک زیادی را گرد آوریم، همان قدر شکوه شاهنامه را بیشتر درک می‌کنیم و برای بررسی جهتهای تازه به تازه آن سندهای نو به دست می‌آریم. اگر در طی چند سال آینده، طبق طرح مخصوصی برای گرد آوردن اطّلاعات در بین مردم آسیای مرکزی و افغانستان، که راجع به «شاهنامه» موجود است، تلاش نکنیم بعدا دیر می‌شود.

چون که سال تا سال نسل جوان نظر به شنیدن، رو به دیدن (واسطه‌های تکنیک) می‌آرد. بزرگسالانی، که هر چه در ذهن دارند، پس از چند سال طبیعی است، که آن را با خود به دنیای فانی می‌برند.

۵. قومهای غیرایرانی، که در دامن این فرهنگ پرورش یافته‌اند نیز از «شاهنامه» بهرمند هستند. خوب می‌بود، که در آینده به این نکته نیز توجه داده شود. از بین آنها نیز مواد فولکلوری تا حد امکان جمع گردد.

خلاصه این است، که پس گردآوری مواد فراوان از میان مردم در آینده می‌توان درباره همه داستانهای «شاهنامه» از جمله «داستان سیاوش» اثرهای تازه به تازه علمی تألیف نموده، هزاران راز نهان این حماسه بی‌زوال مردم ایرانی‌تبار را آشکار نمود.

کتابنامه:

انجوی ۱۳۶۹ه-انجوی شیرازی. فردوسینامه. مردم و فردوسی. جلد ۱. تهران: انتشارات علم، ۱۳۶۹.

انجوی ۱۳۶۹ب-انجوی شیرازی. فردوسینامه. مردم و شاهنامه. جلد ۲. تهران: انتشارات علم، ۱۳۶۹.

انجوی ۱۳۶۹و-انجوی شیرازی. فردوسینامه. مردم و قهرمانهای شاهنامه. جلد ۳. تهران: انتشارات علم، ۱۳۶۹.

بلعمی ۱۹۹۲-بلعمی ابوعلی. تاریخ طبری. ج.۱. دوشنبه: “عرفان”، ۱۹۹۲.

بهار ۱۳۷۴-بهار مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: گاه، ۱۳۷۵.

غفورف ۱۹۸۳-غفورف ب. تاجیکان: تاریخ قدیمترین، قدیم و عصرهای میانه‌. کتاب یکم. دوشنبه: عرفان، ۱۹۸۳. (به الفبای تاجیکی).

یاحقّی ۱۳۸۶-یاحقّی محمّدجعفر. فرهنگ اساطیر و داستانواره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۸۶.

قصّه‌ها ۱۹۹۴-قصّه‌ها از روزگار فردوسی. دوشنبه: ادیب، ۱۹۹۴. (به الفبای تاجیکی).

قصّه‌ها ۱۹۹۶-قصّه‌ها پیرامون فردوسی و قهرمانهای “شاهنامه”. (تهیه ب. شیر‌محمّدیان و د. عابدزاده). دوشنبه: پیوند، ۱۹۹۶. (به الفبای تاجیکی).

ندوشن ۱۳۵۰-ندوشن، محمّد علی‌اسلامی. زندگی و مرگ پهلوانان “در شاهنامه”. تهران: توس، ۱۳۵۰.

نرشخی ۱۹۷۹-نرشخی ابوبکر. تاریخ بخارا. دوشنبه: دانش، ۱۹۷۹. (به الفبای تاجیکی).

رحمانی ۱۹۹۴-رحمانی ر. ارک بخارا را سیاووش ساخته است // مجله: مردمگیاه، دوشنبه، ۱۹۹۴. (به الفبای تاجیکی).

رحمانی ۱۹۹۸-رحمانی ر. شاهنامه در فلکلور تاجیکان // Proceedings sekond international studies confrence “From Avesta to Shahnameh”. The university of Sydney، nsw، Australia. Fedruary ۶ to ۱۶، ۱۹۹۸.

رحمانی ۲۰۰۷-رحمانی ر. «داستان برزو» در گفتار جوره کمال. دوشنبه، ۲۰۰۷. (به الفبای تاجیکی).

رستم داستان ۱۳۵۸-رستم داستان. تهیه احمدلی کوهزاد // مجله: فرهنگ خلق. کابل، ۱۳۵۸، ش۱-۲.

رستم و زال ۱۳۶۷-رستم و زال. تهیه محمّدعظیم سیستانی // مردم‌شناسی سیستان. کابل، ۱۳۶۷.

سیمرغ سپید ۱۳۵۸-سیمرغ سپید. تهیه احمدلی کوهزاد // مجلّه: فرهنگ خلق. کابل، ۱۳۵۸، ش۱-۲.

فردوسی ۱۹۸۸-فردوسی ابوالقاسم. شاهنامه. عبارت از ۹ جلد. جلد ۳. دوشنبه: ادیب، ۱۹۸۸. (به الفبای تاجیکی).

Boys ۱۹۸۸-Boys M. Zoroastriysi. Veri iobichai / perevod s ahngliskogo. M.Steblin-Kamenskogo. Moscow، ۱۹۸۸.

Braginskiy ۱۹۵۶-Braginskiy I. S. Iz istorii tadzhikskoy narodnoy poezii. Moscow، ۱۹۵۶.

Rak ۱۹۹۸-Rak N.V.Zoroastriyskaya mifologiya. mifi drevnogo I rannesrednevekovogo Irana. Sankt-Peterburg-Moscow، ۱۹۹۸.

نقش هرات در نگارخانه تاریخ: دوره تیموریان (۱)‬

2011-07-21T07:50:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮فرهنگ و هنر‬ - ‮نقش هرات در نگارخانه تاریخ: دوره تیموریان (۱)‬

نقش هرات در نگارخانه تاریخ: دوره تیموریان (۱)

محمد قاضی‌زاده

بی‌بی‌سی

به روز شده: 15:25 گرينويچ - چهارشنبه 27 آوريل 2011 - 07 اردیبهشت 1390

مسجد جامع هرات یکی از بناهایی است که در دوره سلسله غوریان ساخته و در عصر تیموریان بازسازی شد.

تیمور در سال ۷۸۳ هجری در پی جنگی خونین و مرگبار هرات را تسخیر کرد و به فرمانروایی آل کرت در این شهر پایان بخشید. تسخیر هرات به دست سربازان تیمور با خرابی و ویرانی تقریبا کامل این شهر همراه بود.

تیمور در سال ۸۰۷ و زمانی که قصد حمله به چین را داشت، از دنیا رفت و چهارمین پسر او، شاهرخ میرزا، در همان سال در هرات به پادشاهی رسید و این شهر را به عنوان پایتخت خود برگزید.

تیمور چهره دوگانه داشت. جنگنجویی بی‌باک، که در عین حال از علما و هنرمندان سخت حمایت می‌کرد. ولی شاهرخ، پسر او، گویا تنها هنرمند پروری را از او به ارث برده بود.

با استقرار حکمروایی شاهرخ بود که به تدریج آرامش جای آشفتگی را گرفت. خرابی‌های تیمور در هرات به سرعت جبران و وضعیت فرهنگی و هنری به گونه‌ای متحول شد که به گفته محمد مسعود رجایی، رئیس انجمن ادبی هرات، تا آن زمان تاریخ آسیا نظیر آن را به یاد نداشت.

آقای رجایی گفت: "دوره تیموری‌ها از لحاظ پیشرفت و رونق و شگوفایی هنرهای گوناگون واقعا از دوره‌های بی‌مانند در تاریخ آسیا و خصوصا در خراسان‌زمین بوده است. در این دوره هنرهایی مثل معماری، و صنعت‌های چون کاشی‌سازی، سنگ‌تراشی، نقاشی، خطاطی، مینیاتوری، تذهیب، صحافی و کاغذسازی به اوج خود رسیده بود که واقعا حیرت آور است."

چهره‌های ماندگار هراتی

نورالدین عبدالرحمان جامی، کمال‌الدین بهزاد، عبدالقادر گوینده، میرک نقاش، شمس‌الدین حکاک، زین‌الدین معمار و جعفر خطاط، از مهمترین چهره های هنری تاریخ هرات بوده‌اند.

در دوره تیموریان هنر معماری رشد و توسعه یافت.

این چهره ها به باور برخی از پژوهشگران، پیشرفت شان را مدیون حمایت‌های مداوم شخصیت‌هایی مانند شاهرخ میرزای تیموری، همسر او، گوهرشاد بیگم، بایسنغر میرزا پسر شاهرخ، سلطان حسین بایقرا و وزیر او، امیرعلی‌شیر نوایی بوده‌اند.

از آقای رجایی، رئیس انجمن ادبی هرات پرسیدم که چگونه فرزندان و نوه‌های جنگاور بزرگی مانند تیمور، سازندگان بی بدیلی در تاریخ منطقه می‌شوند.

او در پاسخ گفت: " وضعیت فرهنگی این سرزمین باعث شد که انسان خشن و جنگجویی چون تیمور تسلیم این وضعیت شود و از وضعیت فرهنگی منطقه اثر بپذیرد و بالاخره به فکر این شود که سمرقند را به عنوان پایتخت خود و یکی از شهرهای پرورش هنر و فرهنگ بسازد. شاهرخ میرزا نیز بنا بر خوی و خلق خراسانی به حیث یک شاه هنرپرور قد علم کرد.

محمد ناصر ناهض تیموری، عضو انجمن ادبی هرات اما می‌گوید بسیاری از شاهان و شاهزادگان تیموری خود ذاتا هنردوست و هنرپرور بوده‌اند نه ترکتازانی که تنها تحت تاثیر فضای حاکم در هرات آن روز با مفهوم هنر و هنرپروری آشنا شده باشند.

آقای ناهض تیموری گفت: "من به این باورم که خود آنان [تیموریان] مشوق این هنرها بوده‌اند. اگر پیش از آن هنری هم وجود داشت بسیار اندک، ناچیز و در حالت اضمحلال بود. "هنر یک جو نمی‌ارزد، نباشد گر هنربازی". مشوق تمام هنرمندان هرات عصر تیموریان هرات، همان خانواده تیموریان بوده است. آنها هرمندان را تشویق و ترغیب کردند تا هنر را به چنین ابهتی رساندند."

توفیق سبحانی، نویسنده و پژوهشگر ایرانی نیز در مورد تیموریان هرات دیدگاه مشابهی دارد. او می‌گوید که بسیاری از شاهان و شاهزادگان تیموری تنها مشوق نه بلکه خود هنرمند و دانشمند بوده‌اند.

آقای رهیاب گفته است که تولیدات فکری و پیشرفت علوم در دوره تیموریان درخور توجه است.

آقای سبحانی گفت: "اکثر حکام آن دوره مثل شاهرخ، مثل الغ بیگ، خودشان اهل هنر بودند. امیرعلی‌شیر و قبل از او یا بعد از او عالمان برجسته بودند بودند در حالی که از حکام هم بودند."

هنرپروری تیموریان

در مورد انگیزه هنرپروری تیموریان دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. ترفندی برای کسب مشروعیت، کوششی برای تضمین جاودانگی، تجمل‌پرستی و یا نمایش اقتدار. ولیشاه بهره، شاعر و نویسنده و رئیس اطلاعات و فرهنگ هرات دیدگاه دیگری دارد.

او می‌گوید توجه شاهرخ میرزا به شکوه سمرقند و حضور شخصیت‌های برجسته علمی و فرهنگی در هرات به شاهرخ انگیزه داد تا کله منارهای ساخته شده توسط تیمور را با ساختن مناره‌های مساجد و مدارس جبران کند.

آقای بهره گفت: "شاهرخ از داشته‌های فرهنگی سمرقند که با توجه تیمور به‌هم رسیده بود، استفاده زیادی کرد و چون از جنگ‌های پدرش، امیر تیمور، و کله منارهایی که در جنگ‌های پدرش ساخته شده بود، رنج می‌برد، خواست تا عصری را اساس بگذارد که در واقع روپوشی باشد بر افراط‌گرایی‌ها و مخصوصا کشتار بی‌رحمانه تیمور، که در جریان فتوحات او رخ داده بود."

رنسانس هرات؟

برخی از پژوهشگران با توجه به کیفیت میراث فرهنگی تیموریان، هرات قرن نهم هجری را از لحاظ هنری و فرهنگی همتا و رقیب ایتالیای عصر رنسانس می‌دانند. شماری دیگر اما بر آنچه که خلاء علمی در این عصر توصیف می‌شود، انگشت انتقاد می‌گذارند و می‌گویند که دوره تیموریان هرات تنها در زمینه شگوفایی هنرهای گوناگون خوش درخشیده است و نه در زمینه رشد و پیشرفت علوم.

چند منار باقی مانده از مدرسه گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ. در حال حاضر این مناره‌ها از آثار مهم دوره تیموریان هرات در این شهر است.

ذبیح‌الله صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران نوشته که در این عصر ذوق بلند از مغزها به سر انگشتان منتقل می‌شود و در هنرهایی مانند نقاشی، معماری، کاشی‌سازی و خطاطی تجلی می‌کند. مرحوم صفا معقتد بود که در این دروه علوم هرگز پیشرفتی قابل ملاحظه‌ای نکرد.

او در جلد چهارم تاریخ ادبیات در ایران – که به بررسی دوره تیموریان اختصاص دارد – در این مورد نوشته است: فرزندان تیمور و جانیشینان او هم البته علمای شرع و مشایخ صوفیه را به سبب اعتقادات دینی و خرافی خود بزرگ می‌داشتند، اما نه به قصد اشاعه علوم عقلی و حکمت و حکما، بلکه به علت حرمت شرع و تظاهر به این احترام."

ذبیح‌الله صفا افزوده است: "علما در عهد تیمور غالبا صبغه دینی دارند و حد اکثر آن است که جامع معقول و منقول باشند و شما می‌دانید که آن علوم معقول هم که این دسته می‌دانستند تا این زمان کاملا صبغه دینی گرفته بود و عالمانی که به علوم طبیعی و ریاضی بپردازند هم بسیار کم بودند و هم درس خواندگان مطلعی بودند و نه عالمان مبتکر."

مرحوم صفا اما الغ بیگ را، که در سمرقند دست‌آوردهای قابل ملاحظه‌ای در زمینه علم نجوم داشت، "استثنایی" در این مورد می‌خواند. محمد ناصر رهیاب، نویسنده و پژوهشگر افغان اما برعکس معتقد است که در قرن نهم هجری در هرات در زمینه تولید فکر و پیشرفت علمی هم کارهای در خور توجهی صورت گرفته بود.

آقای رهیاب گفته است: "دوران تیموری‌ها به خصوص شهر هرات می‌خواهد تولید فکر بکند، تولید فرهنگ بکند و تولید علم. در همان زمان ما دانشگاه داشته‌ایم. مدرسه گوهرشاد دقیقا پهلوی نظامیه بغداد می‌نشیند و هیچ کمی از آن ندارد. از همین رو، صدها دانشمند و عالم از این مدرسه در حوزه‌های مختلف علمی بیرون می‌شوند."

در حال حاضر با آنکه چند قرن از زمان طلوع و افول ستاره تیموریان گذشته، درخشش میراث ماندگار آنان هنوز حفظ شده است ـ در برخی زمینه‌ها پررنگ ولی در بعضی حوزه‌های دیگر کمرنگ‌تر.

آثار بازمانده از زمان تیموری‌ها حالا در زمینه‌های مختلف مانند نقاشی، معماری، ادبیات، موسیقی و غیره نیاز به تحقیق و مطالعه و حفاظت دقیق دارد.

نقاشی و خوشنویسی در عهد تیموریان در هرات‬

2011-07-21T07:48:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮فرهنگ و هنر‬ - ‮ نقاشی و خوشنویسی در عهد تیموریان در هرات‬

نقاشی و خوشنویسی در عهد تیموریان در هرات

محمد قاضی‌زاده

بی‌بی‌سی

به روز شده: 09:20 گرينويچ - چهارشنبه 04 مه 2011 - 14 اردیبهشت 1390

نقاشی در دوره تیموریان هرات مورد توجه بسیاری از هنرمندان و شاهان تیموری بوده است.

نقاشان چیره دست

در این زمینه استاد سیاه قلم، میرک نقاش و مخصوصا کمال الدین بهزاد برترین جایگاه را نه تنها در آن عصر بلکه در تاریخ این هنرها به خود اختصاص داده اند.هرات از زمان پادشاهی شاهرخ تا سلطنت بایقرا نقاشان و صورتگران بسیاری داشته است. ملا درویش محمد، مولانا حاجی محمد ملایاری، امیر شاهی سبزواری، قل محمد شبرغانی و شماری دیگر.

هنر خوشنویسی در این دوره به رشد چشمگیری رسید.

آرایش موزه‌های دنیا

این سنگ توسط بهزاد طراحی و توسط استاد شمس‌الدین، حکاکی شده است.

تذهیب و خوشنویسی

خطوط اسلامی

زبان فارسی، تجدد و تبلیغات دینی‬

2011-07-21T07:45:00.000-07:00

‭BBC ‮فارسی‬ - ‮ايران‬ - ‮زبان فارسی، تجدد و تبلیغات دینی‬

زبان فارسی، تجدد و تبلیغات دینی

مهدی خلجی

کارشناس مسائل دینی و حوزوی

به روز شده: 15:42 گرينويچ - 15 مه 2011 - 25 اردیبهشت 1390

زبان روحانیان در دوره مشروطه، عربی‌آکند پر از واژه‌ها و مصطلحات الاهیاتی و فقهی بود و در نتیجه فهم آن برای عموم مردم دشوار است

روحانیان سنت‌گرا از آغاز نهضت مشروطیت، اقتدار خویش را در خطر دیدند.

رساله‌های مربوط به مشروطیت، ردیه‌نویسی‌ها بر کشف حجاب و ضرورت پوشش فقهی زنان، رساله‌های مربوط به اتحاد اسلام از دوران قاجار به این سو، به طور عمده به فارسی نوشته می‌شد تا میزان اثرگذاری آن بر توده‌ها تا حداکثر ممکن باشد.برای مقابله با کاهش نفوذ اجتماعی و سیاسی خود، از جمله کوشیدند بر خلاف گذشته روند فارسی‌نویسی را شتاب دهند.

از سوی دیگر، مهم‌ترین رساله‌ سیاسی – فقهی مدافع مشروطیت، یعنی تنبیه الامه و تنزیه المله، نوشته‌ میرزا محمد حسین نائینی به فارسی نوشته شد.

نثر فارسی نوشته‌های روحانیان در این دوره، یکسره بازتاب زبان رایج در میان حوزه‌های علمیه است؛ یعنی همان‌گونه که روحانیان به فارسی سخن می‌گفتند، درست به همان صورت می‌نوشتند و میان زبان گفتاری و نوشتاری آنان فاصله بسیاری نبود.

زبان روحانیان در این دوره، عربی‌آکند پر از واژه‌ها و مصطلحات الاهیاتی و فقهی است و در نتیجه برای عموم مردم دشواریاب است.

"
در آغاز دهه‌ سی، مهم‌ترین اثر فلسفی سنتی به زبان فارسی انتشار یافت: «اصول فلسفه و روش رئالیسم» نوشتهی محمد حسین طباطبایی با پاورقی و شرح مرتضی مطهری. این کتاب پاسخ آن دو متأله اسلامی بود به ایدئولوژی مارکسیسم"

ورود تلگراف به ایران در عهد ناصرالدین شاه قاجار، نقطه‌ عطف مهمی در تاریخ جدید روحانیت است. آنچه ما امروزه به نام نهاد مرجعیت و روحانیت می‌شناسیم بدون تلگراف مجال پیدایی نمی‌یافت.

تلگراف در سده‌ نوزدهم، مفهوم اجتهاد و تقلید را تغییر داد، مرجعیت را از قدرت دینی و اجتماعی محلی به اقتداری فرامرزی بدل و نقش سیاسی و اجتماعی روحانیان را پررنگ کرد.

در این دوره رابطه‌ مقلدان و مومنان با روحانیان افزایش پیدا کرد و سیل استفتاهای فارسی از مراجع عراق و ایران به راه افتاد و در نتیجه نیروی مداخله‌ی روحانیان را در زندگی روزمره‌ خصوصی و عمومی ایرانیان افزایش بخشید.

رونق گرفتن صنعت چاپ و نیز ظهور مطبوعات در سده‌ نوزدهم عوامل دیگری بودند که در عین متجدد کردن جامعه، نقش روحانیان و نیروهای سنتی جامعه را نیز افزایش دادند.

از دوران مشروطیت به این سو، روحانیان از جمله با خواندن روزنامه‌ها و مجله‌های فارسی و عربی خارج از ایران با اندیشه‌ها و فرهنگ دنیای جدید آشنا می‌شوند.

البته از همان هنگام، صرف خواندن روزنامه یا مجله برای یک روحانی قبیح و نکوهیده به شمار می‌آمد و روحانیانِ کنجکاو می‌کوشیدند این کار را پنهان از دیده‌ طلبه‌های دیگر انجام دهند.

شیخ ابراهیم زنجانی از روحانیان روشن‌بینِ دوران مشروطیت در خاطرات خود نوشته است: «اول تنبه من از خواندن حبل المتین کلکته و روزنامه‌ی پرورش مصر شد که از وضع جهان اشاراتی می‌کردند و ایران را بدبخت می‌شمردند و من در خلوت که آخوندی یا یک نفر عوام و مرید آگاه نشود، خوانده و پنهان می‌کردم. میرزا علی اصغرخان مشیرالممالک که به یک درجه قائل به ترقی و تمدن و اطلاعات بود، محرمانه یک جلد کتاب به من داد که سیاحت‌نامه‌ ابراهیم بیگ بود و گفت: «احدی مطلع نشود. این را یک نفر از حجاج در میان اشیاء سفر در وسط لحاف از مصر آورده و محرمانه به من هدیه کرده. این کتاب قاچاق و ممنوع است.»

فارسی‌نویسی جز برای تعلیم مسائل فقهی به عوام و «رساله‌ عملیه» یا «استفتا» برای روحانیان هم‌چنان کسر شأن به شمار می‌آمد

در این دوره، آثار فراوانی در نقد دین و روحیات و خصلت‌های جامعه‌ی دینی و نیز در دفاع از سنت دینی و نقد آرمان‌های مشروطیت به فارسی نوشته شد. اما تقریباً فارسی‌نویسی دینی همه بیرون از حوزه‌های علمیه صورت می‌گرفت.

فارسی‌نویسی جز برای تعلیم مسائل فقهی به عوام و «رساله‌ عملیه» یا «استفتا» برای روحانیان هم‌چنان کسر شأن به شمار می‌آمد.

حتی بیشتر روحانیانی که در خفا آثار جدید فارسی را می‌خواندند، می‌کوشیدند آشکارا بدان تظاهر نکنند.

احیای سنت دینی در عصر سکولاریزاسیون

رضاشاه پهلوی، همراه با تأسیس دولت مدرن در ایران، برنامه‌ عرفی‌کردن جامعه را آغاز کرد. بخشی از این برنامه، بریدن دست علمای شیعه‌ مقیم عراق از مداخله در امور سیاسی ایران و نیز ایجاد محدودیت برای روحانیت شیعه در ایران بود. ناسیونالیسم که به ایدئولوژی رسمی حکومت بدل شده بود، فرهنگ و تمدن ایران پیش از اسلام را احیا کرد و آن را در مقامی بالاتر از فرهنگ اسلامی نشاند.

حاصل کار، واکنش شدید جامعه‌ سنتی و حوزوی شیعی به سیاست‌های عرفی‌سازی اقتدارگرایانه پهلوی بود.

دوره‌ رضا شاه، عصر سرکوب روحانیت و در عین حال دوره‌ای است که در آن حوزه‌ تازه ‌بنیادِ علمیه‌ قم رشد و شکوفایی گرفت. به ویژه، دوره‌ محمدرضاشاه، زمانه‌ پر و بال گرفتن نهادها، بنیادها، حوزه‌ها، مسجدها، حسینیه‌ها، مهدیه‌ها، انجمن‌ها و محافل مذهبی شیعی در ایران است.

به ویژه پس از شهریور سال ۱۳۲۰ و انتقال سلطنت به محمدرضا شاه پهلوی، مطبوعات دینی در ایران شکوفا شد.

تنها نشریه‌ اسلامی باقی مانده از دوره‌ رضاشاه که پس از او تداوم یافت، «الاسلام»، به مدیریت محسن فقیه شیرازی بود. جدا از ای ن، نشریه‌هایی چون «انجمن تبلیغات اسلامی»، مجله‌ی هفتگی «نور دانش»، «آیین اسلام»، نشریه‌ هفتگی «وظیفه» و نشریه‌ی «مسلمین» از شمار مطبوعات دینی در فضای نسبتاً گریخته از استبداد پس از شهریور بیست بودند (بنگرید به رسول جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی – سیاسی ایران از روی کارآمدن محمدرضاشاه پهلوی تا پیروزی انقلاب، خانه‌ی کتاب، تهران، چاپ نهم، ۱۳۸۷ )

گفتار دینی در مطبوعات یا کتاب‌های فارسی در این دوره، آشکارا متفاوت از پیش است. نویسندگان دینی که عموما یا سابقه‌ تحصیلات حوزوی دارند (شمار اندکی از آنان روحانی‌اند) یا از دانشگاه‌ رفته‌های مذهبی هستند، می‌کوشند نثر فارسی روزآمدتری را به کار گیرند و در برابر ایدئولوژی‌های زمانه، ناسیونالیسم، مارکسیسم، پوزیتیویسم و الحاد، به شکلی استدلالی‌تر و منطقی‌تر از اسلام دفاع کنند.

در این مطبوعات و کتاب‌ها، نضج و رشد نگرش علمی به اسلام و تلاش برای تفسیر علمی از قرآن و آموزه‌های اسلامی را می‌توان دید. کتاب مطهرات در اسلام، نوشته مهدی بازرگان که بعدها منتشر شد، یکی از پرآوازه‌ترین نوشته‌ها در ژانر «اسلام علمی» در ایران است.

وی در این کتاب می‌کوشد برای احکام فقهی در زمینه‌ طهارت و نجاست، توجیه‌ها و تبیین‌های علمی برسازد. در این دوره، باز هم از درون حوزه‌های علمیه کوشش چشم‌گیری برای ارتباط با مخاطب فارسی زبان جدا از قلمرو فقه و فتوا صورت نمی‌گیرد.

پس از شهریور سال ۱۳۲۰ و انتقال سلطنت به محمدرضا شاه پهلوی، مطبوعات دینی در ایران شکوفا شد

با این همه، برخی فقیهان به انتشار مجلات و کتاب‌های مذهبی فارسی خارج از حوزه کمک مالی می‌کنند و آن‌ها را ابزار مؤثر تبلیغ اسلام می‌دانند.

در آغاز دهه‌ سی، مهم‌ترین اثر فلسفی سنتی به زبان فارسی انتشار یافت: «اصول فلسفه و روش رئالیسم» نوشته‌ محمد حسین طباطبایی با پاورقی و شرح مرتضی مطهری.

این کتاب پاسخ آن دو متأله اسلامی بود به ایدئولوژی مارکسیسم، آن‌گونه که در نوشته‌های هواداران ایرانی آن بازتابیده بود؛ به ویژه نوشته‌های دکتر تقی ارانی، نظریه‌پرداز حزب توده‌ ایران و مقالات و نوشته‌های او از جمله «ماتریالیسم دیالکتیک» و «عرفان و اصول مادی».

مرتضی مطهری در پیش‌گفتار این کتاب در سال ۱۳۳۲ نوشت: «نشریات روزافزون فلسفی اخیر و توجه جوانان روشن‌فکر ما به آثار فلسفی دانشمندان اروپا که هر روز به صورت ترجمه یا مقاله و رساله در عالم مطبوعات ظاهر می‌شود و این خود نماینده‌ روح کنجکاو و حقیقت‌جوی این مردم است که از هزارها سال پیش سابقه دارد و از طرف دیگر انتشارات مجهز به تبلیغات سیاسی و حزبی فلسفه‌ مادی جدید (ماتریالیسم دیالکتیک) بیش از پیش حضرت معظم له (محمدحسین طباطبایی) را مصمم نمود که در راه مقصود خود گام بردارند... و ضمناً متذکر شدند که با آن‌که به زبان فارسی نوشته شده و سعی شده است حتی الامکان ساده باشد، برای فهم عمومی ثقیل است و احتیاج به توضیحاتی دارد».

کار نوشتن این توضیحات به عهده‌ مرتضی مطهری می‌افتد و سرانجام کتاب در پنج جلد (بخشی بدون پاروقی‌های مرتضی مطهری) منتشر می‌شود.

رویکرد فارسی‌نویسی در درون حوزه

مکتب اسلام، نخستین مجله‌‌ای است که به زبان فارسی از درون حوزه‌ علمیه‌ قم در سال ۱۳۳۷ نشر می‌یابد. به ویژه پس از درگذشت آیت الله محمد حسین بروجردی در سال ۱۳۴۱ موسسه‌های مذهبی نیرومندی مانند دارالتبلیغ اسلامی در این حوزه تأسیس می‌شود و نقش پلی میان روحانیت و جهان اندیشه‌های تازه را بازی می‌کند.

"
در حوزه‌ نجف، دانش‌آموختگان قم به دلیل بی‌بهره بودن از آموزش جدی ادبیات عربی به چشم فروتری نگریسته می‌شدند و فقه آن‌ها را در مقام پایین‌تری می‌دانستند. هم‌چنین طلبه‌های دانش‌آموخته در مشهد، طلبه‌های قم را در ادبیات ضعیف و در نتیجه در استنباط احکام شرعی در مرتبه‌ای پایین‌تر از خود می‌دیدند"

روحانیان بسیاری چون محمد مجتهد شبستری، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، علی حجتی کرمانی و موسی صدر به زبان فارسی در مکتب اسلام و سپس در نشریه‌های فارسی زبان مذهبی دیگر می‌نویسند.

با آن‌که در حوزه هیچ برنامه‌ای برای آموزش زبان و ادبیات فارسی وجود ندارد، روحانیان جوان می‌کوشند، خودساخته، توانایی خود را برای به کارگیری زبان روزآمد فارسی بالا ببرند و به نثر فصیح و شیوای فارسی روز تبلیغ مذهبی کنند و با امواج «بی‌دینی» و «بی‌بند و باری اخلاقی» بستیزند.

سنت خاورشناسی و روشن‌فکری دینی

اگر مشروطیت دو نهاد آموزش و دادگستری را از دست روحانیت گرفت، عمدتاً از دهه‌های سی و چهل خورشیدی به این سو، خاورشناسان فرنگی و روشن‌فکران دینی ایرانی و عرب انحصار تولید فکر دینی را از روحانیان گرفتند.

از این دوره به بعد، موجی تازه از نوشته‌های خاورشناسان، رهبران فکری و سیاسی اخوان المسلمین مصر و پاکستان و نیز نویسندگان تاریخی - مذهبی عرب به زبان فارسی به راه افتاد. مترجمان مذهبی این دوره، نقشی بنیادی در پرورش زبان دینی فارسی جدید گزاردند.

از جانب دیگر، شماری روشنفکران دینی ایرانی چون علی شریعتی که در نثر فارسی صاحب سبک بودند، با اقبال بلند خود نفوذ اجتماعی گسترده‌ای در جامعه‌ی دین‌داران یافتند و به ویژه طبقات متوسط شهری و تحصیل‌کرده‌ی جامعه را به سوی خود جذب کردند.

این روشنفکران نه تنها در ایدئولوژیک کردن گفتار دینی روحانیت، بلکه در شیوه‌ فارسی‌نویسی آنان اثری ژرف نهادند. به ویژه نثر حماسی و سیاسی تند و تیز کسانی چون علی شریعتی و جلال آل احمد مقلدان بسیاری در میان طلبه‌های جوان پیدا کرد و حتا در طرز خطابه‌ی آنان اثر نهاد. نثر حماسی مذهبی البته منحصر به روشن‌فکران دینی نبود.

روحانیانی مانند محمدرضا حکیمی (که لباس روحانی نمی‌پوشید) نیز در پرورش نثر حماسی – مذهبی فارسی جدید اثر گذاشتند.

جایگاه ادبیات در حوزه‌های علمیه

در دوران جدید، ادبیات در حوزه‌های علمیه جایگاهِ واحدی نداشته است. در حوزه‌های علمیه‌ نجف و مشهد، ادبیات عرب به طوری کلی اهمیت بیشتری نسبت به حوزه‌ علمیه‌ قم داشت.

در قم استادانی که به تدریس ادبیات عرب به طور تخصصی بپردازند، اندک و میان‌پایه بودند؛ در حالی که در حوزه‌های علمیه‌ مشهد و نجف، استادان بلندپایه‌ نام‌داری به طور خاص ادبیات عرب، از صرف و نحو گرفته تا معانی و بیان و بدیع، تدریس می‌کردند.

"
تا سال پیروزی انقلاب، گفتار فقهی- کلامی اهل حوزه، کمابیش تأثیر عمده‌ای از زبان فارسی نپذیرفت، در حالی که گفتار دینی در جامعه‌ی ایران – بیرون از حوزه- به یُمن نوشته‌های کسانی چون مهدی بازرگان، علی شریعتی، مرتضی مطهری، نعمت الله صالحی نجف آبادی و ده‌ها نویسنده و مترجم دیگر، تحولی بنیادی یافت"

در حوزه‌ نجف، دانش‌آموختگان قم به دلیل بی‌بهره بودن از آموزش جدی ادبیات عربی به چشم فروتری نگریسته می‌شدند و فقه آن‌ها را در مقام پایین‌تری می‌دانستند.

هم‌چنین طلبه‌های دانش‌آموخته در مشهد، طلبه‌های قم را در ادبیات ضعیف و در نتیجه در استنباط احکام شرعی در مرتبه‌ای پایین‌تر از خود می‌دیدند.

اما رواج و قدر ادبیات در مشهد به ادبیات عربی محدود نبود. خراسان که مهد کهن ادبیات فارسی به شمار می‌رود، در دوران جدید نیز یکی از کانون‌های مهم پرورش و آفرینش ادبی بود.

بسیاری از استادان ادبیات عرب در ادبیات فارسی نیز چیرگی داشتند.

ادیب نیشابوری اول و ادیب نیشابوری دوم – دو استاد نامدار ادبیات در حوزه‌ علمیه‌ی مشهد - استادان برجسته‌ای را در ادبیات فارسی تربیت کردند: از بدیع الزمان فروزانفر، محمد پروین گنابادی، محمد تقی مدرس رضوی، ملک الشعرای بهار گرفته تا محمدرضا شفیعی کدکنی، احمد مهدوی دامغانی، علی موسوی گرماروی و مهدی محقق.

اما طلبه‌هایی که در مکتب این دو ادیب در ادبیات فارسی چیرگی یافتند، حوزه و کار روحانی‌گری را ترک گفتند و به تدریس در دانشگاه‌ها پرداختند. تخصص یافتن در ادبیات فارسی چندان به کار یک روحانی نمی‌آمد.

نقش زبان در ذهن دینی پیش از انقلاب

در سال‌های پیش از انقلاب، حوزه علمیه آشکارا به دو بخش جوان-انقلابی و سنتی تقسیم شده بود. برای بخش نخست که می‌کوشید آموزه‌ی حکومت اسلامی و انقلاب سیاسی را رواج دهد، زبان فارسی تقریباً رام‌شده بود و ابزاری کارآمد در خطابه و نوشتار به شمار می‌رفت.

با آن‌که در حوزه هیچ برنامه‌ای برای آموزش زبان و ادبیات فارسی وجود ندارد، روحانیان جوان می‌کوشند، خودساخته، توانایی خود را برای به کارگیری زبان روزآمد فارسی بالا ببرند

اما بخش سنتی جدا از استفاده‌ محدود زبان فارسی برای تبلیغ و مخاطبان عوام، هم‌چنان این زبان را بیگانه می‌انگاشت و تولید اصلی علمِ حوزوی را به زبان عربی موجه و مقبول می‌دانست.

زبان فارسی مذهبی یا قلمرو متدینانی بود که مقبول روحانیت بودند اما مخاطبان آنان عوام بودند یا زبان روشنفکران دینی که از نظر عموم روحانیان سنتی افکاری بدعت‌آمیز داشتند.

کمتر کسی از روحانیان سنتی نوشته‌های فارسی مذهبی را به قصد آموختن اندیشه یا ایده‌ای جدید در زمینه‌ مذهب می‌خواند. در حالی که کتاب‌های عربی برای آنان سرزمینی آشنا و آرامش‌آور بود، گستره‌ نوشته‌های فارسی همواره با احتیاط نگریسته می‌شد؛ زیرا شبهات دینی در این عصر، دیگر نه در نوشته‌های عربی که از راه نوشته‌های فارسی ظهور می‌کرد.

تا سال پیروزی انقلاب، گفتار فقهی- کلامی اشیدا کند که گفتار عرفی و غیرمذهبی در شعر یا نثر یافت.

شعر و نثر فارسی در دهه‌های پیش از انقلاب بر حوزه‌های علمیه اثری مستقیم نداشت؛ تنها رد پای تأثیر آن را در سبک برخی نویسندگان مذهبی بیرون از حوزه می‌توان پی گرفت.

حجاب و سرنوشت زن ایرانی

2011-07-21T04:56:00.000-07:00

تنـــــه نـــــزن טאנה נאזאן TANEHNAZAN.COM: چگونه بعد از انقلاب اسلامی * حجاب * بر سرنوشت زن ایرانی چیره شد و رویدادهـــای جنبی مخفی و علنی مربوط به ان . مقاله ئی تحقیقی

چگونه بعد از انقلاب اسلامی * حجاب * بر سرنوشت زن ایرانی چیره شد و رویدادهـــای جنبی مخفی و علنی مربوط به ان . مقاله ئی تحقیقی

داستان اجباری شدن حجاب در ایران
نیما نامداری ، رادیو زمانه
تهیه و تنظیم : داوید
بیست و پنجم ژانویه ۲۰۰۸

حجاب چگونه اجباری شد؟

پاسخ این سوال را گاهی افرادی که از نزدیک شاهد واقعه انقلاب ۱۳۵۷ بودند هم دقیق و کامل نمی‌دانند. واقعیت آن است که حجاب اسلامی پیش از آنکه در قالب حکمی قانونی اجباری شود در فرایندی سیاسی و امنیتی به جامعه القا شد. بازخوانی این روایت، می ‌تواند شناخت دقیق ‌تر حجاب اسلامی به مثابه بخشی از ایدئولوژی نظام برخاسته از انقلاب اسلامی را تسهیل کند. ضمن اینکه برای ارزیابی میزان موفقیت حجاب اجباری در دست یابی به اهدافی که در ابتدای انقلاب برای آن تصویر شد هم این بازخوانی ضرورت زیادی دارد. در این نوشتار و بخشهای بعدی که به زودی انتشار خواهد یافت تلاش شده صرفاً با استفاده از مندرجات روزنامه کیهان در ابتدای انقلاب این روایت بازآفرینی شود.

اتحاد روشنفکر و روحانی بر ضدِ زنان جلف

در همان روزی که محمد ‌رضا پهلوی ایران را ترک کرد، روزنامه کیهان مصاحبه ‌ای از آیت ‌الله منتظری که تازه از زندان آزاد شده بود با روزنامه فرانسوی لوسووار منتشر کرد که در آن از حجاب اسلامی هم صحبت شده بود. او در پاسخ به این سوال که آیا به نظر شما دختران و زنان باید حتماً در چادر پوشیده باشند می ‌گوید:

اصلاً حجاب اسلامی به معنی پوشیده شدن در چادر و انزوای اجتماعی نیست هدف آن است که زن در جامعه لخت نباشد که وسیله شهوت ‌رانی قرار گیرد. وگرنه با مراعات حجاب اسلامی و عدم اختلاط دختر و پسر، از نظر اسلام آزادیهای مورد نیاز برای زنان و دختران تامین می شود و آنها از تمام مزایا و حقوق اجتماعی مشروع بهره مند ( ۲۶ دیماه ۵۷ شماره ۱۰۶۱۴ صفحه ۳ ).

واژه «‌لخت ‌»، از این پس مدام در ادبیات انقلابیون مذهبی تکرار می ‌شود. در ستون کیهان و شما» در روزنامه کیهان که « بازتاب دهنده تلفنهای خوانندگان روزنامه است هم پیامهای جالبی در مورد حجاب می ‌توان دید . مثلاً در ۲۷ دی پروین افشار می ‌گوید : این روزها خانم ‌های چادری رفتار بسیار بدی با زنان بی ‌حجاب دارند و هر جا که زن بی ‌ چادری را ببینند به او توهین می ‌کنند. حتی بعضی از جوانان ضمن متلک گفتن به این گروه از زنان موجبات آزار بدنی آنان را نیز فراهم می ‌کنند. شما را به ‌خدا در روزنامه به این گونه افراد تذکر بدهید و بگویید این کارها شایسته افراد مومن و با تقوا نیست.

و یا در ۲۷ دی بتول اخوت ‌پور گفته است

امروز تظاهراتی در خیابان بلوار برپا بود. به دلیل علاقه ‌ای که به رشد نهضت ملی ایران و سرکوب استبداد دارم با شور و شوق فراوان به میان تظاهر کنندگان رفتم و با آنان هم ‌صدا شدم. اما با کمال تعجب گروهی به سوی من آمدند و با این بهانه که من چادر به سر ندارم مرا از صف تظاهر ‌کنندگان بیرون انداختند.

باید توجه داشت که این گونه برخوردها در زمانی رخ می ‌دهد که انقلاب هنوز به پیروزی نرسیده و حکومت اسلامی مستقر نشده بود. آزار زنان بی ‌حجاب در آن حد جدی شد که برخی تشکلهای سیاسی در واکنش به آن بیانیه صادر کردند. به عنوان مثال دانشگاهیان دانشگاه آزاد بیانیه داده و به بیانیه گروه دیگری به نام زنان مجاهد اشاره کردند:

انتشار بیانیه افشاگرانه زنان مجاهد در رابطه با برخی حرکات ناآگاهانه گروههای پراکنده، همانند تهدید زنان و دختران بی چادر و آتش زدن و چاقو کشی و اسیدپاشی که در حقیقت ناشی از عدم آگاهی آنها و تاثیر تبلیغات خائنانه عناصر مزدور می ‌باشد زنگ خطر تازه ای را بصدا در میاورد ( کیهان ۲۲ بهمن ۵۷ شماره ۱۰۶۱۵ صفحه ۷ ) احتمالاً به دلیل همین اخبار است که گفت و گوی امام خمینی با روزنامه السفیر درمورد مساله زنان، تا آن حد مهم تلقی میشود که یکی از تیترهای صفحه اول روزنامه کیهان به این جمله از ایشان اختصاص می ‌یابد که چادر برای زنان اجباری نیست. اظهارات کامل ایشان چنین بوده است:

زن باید دارای حقوق مساوی با مرد باشد. اسلام بر تساوی زن و مرد تاکید کرده و به هر دوی آنها حق تعیین سرنوشت خویش را داده است. یعنی اینکه باید از همه آزادیها بهره ‌مند باشند، آزادی انتخاب کردن و انتخاب شدن، آزادی آموزش خویشتن و کار کردن و مبادرت به هر نوع فعالیتهای اقتصادی. زن مسلمان به دلیل تربیت اسلامی خود پوشیدن چادر را انتخاب کرده است در آینده زنان آزاد خواهند بود که در این باره، خود تصمیم بگیرند ما فقط لباسهای جلف را ممنوع خواهیم کرد ( کیهان یکم بهمن ۵۷ شماره ۱۰۶۱۸ صفحه ۳)

اما اظهارات روشنفکران کراواتی در مورد زنان، تازگی بیشتری نسبت به اظهارات آیت ‌الله خمینی دارد. به عنوان مثال صادق قطب ‌زاده که بعداً در معیت امام خمینی به تهران می ‌آید به خبرنگار کیهان می ‌گوید:

مرد به حکم اینکه وظیفه تامین زندگی را دارد باید ۲ برابر ارث بیشتر هم ببرد. (کیهان شماره ۱۰۶۱۹ صفحه ۷ بهمن ۵۷ )

این جملات را کسی می ‌گوید که نیمی از عمر چهل ساله خود را در آمریکا گذرانده است. یا دکتر ابرهیم یزدی، دبیرکل فعلی نهضت آزادی ایران در گفت و گو با حمیده امیری خبرنگار کیهان می ‌گوید:

آنچه در نظام اسلامی باید رعایت شود، عفت و عصمت است. ولو اینکه کسی معتقد به حجاب نباشد باید یک اصولی را رعایت کند این مختص به زنان نیست.(کیهان شماره ۱۰۶۲۲ ۵۷ بهمن ۵ ۱صفحه )

مساله زنان و جایگاه آنان در انقلاب تقریباً سوال ثابت تمام مصاحبه ‌های امام خمینی بوده است. یکی از جالب ترین پرسشها و پاسخ ‌ها، گفت ‌وگوی خبرنگار کیهان با ایشان است

خبرنگار: نقش زنان در حکومت اسلامی- چگونه خواهد بود؟ مثلاً آیا وزیر خواهند شد البته اگر استعداد و لیاقت نشان بدهند؟

- امام: اینها بسته به این است که حکومتی که پیش می ‌آید تکالیف را معین کند. الان وقت این حرفها نیست.

- خبرنگار: چون مرا به عنوان یک زن پذیرفته ‌ اید این نشان ‌دهنده این است که نهضت ما، نهضتی مترقی است ولی دیگران کوشیده ‌. اند انرا عقب مانده نشان دهند فکر می ‌کنید آیا زنان ما باید حتما حجاب داشته باشند؟ و مثلا روسری ، روی سر داشته باشند؟

- امام: اینکه شما را پذیرفتم بنده شما را نپذیرفتم شما آمدید اینجا و من نمی ‌دانستم شما می ‌خواهید بیایید اینجا که پذیرفتم این هم دلیل بر این نیست که اسلام مترقی است که به مجرد اینکه شما به اینجا آمدید دلیل بر این است که اسلام مترقی است. ترقی به این نیست که زنها خیال کرده یا مردها خیال کرده ‌اند ‌ . ترقی به کمالات انسانی و با اثر بودن یک زن در مملکت است نه به اینکه سینما برویم که دانس برویم و اینها ترقیاتی است که محمدرضا برای شما درست کرد که شما را به عقب رانده که ما باید بعدها جبران کنیم. شما آزادید در کارهای صحیح دانشگاه بروید هر کاری را که صحیح است بکنید و همه ملت آزادند در اینها اما اگر بخواهند کارهای خلاف عفت بکنند و یا کارهای خلاف ملیت بکنند ‌از آنها جلوگیری میشود و این دلیل بر ترقی و مترقی بودن است.

( کیهان ۳ بهمن ۵۷ شماره ۱۰۶۲۰ صفحه ۳ )

امام خمینی: زنان باید با حجاب به ادارات بروند

با ورود امام خمینی به تهران در تاریخ ۱۲ بهمن ۵۷ انقلاب وارد فاز جدیدی شده و انقلابیون از توفیق انقلاب اطمینان یافتند. همزمان با معرفی دولت موقت به نخست ‌وزیری مهندس مهدی بازرگان، روند مذهبی و انقلابی شدنِ نظام دیوانسالاری دولتی آغاز و نام سازمان زنان به سازمان رفاه و ارشاد خانواده تغییر کرد. و در کنار این خبر، اطلاعیه کمیته رفاه و تنظیم برنامه ‌های امام خمینی را منتشر کرده مبنی بر اینکه مردان و زنان باید به صورت جداگانه به ملاقات امام بروند و به همین دلیل صبحها به آقایان و بعد ‌از ‌ظهرها به خانمها اختصاص یافته است.

در دوران تعلیق قانونی ناشی از گذار به حکومت جدید، انتقادهایی نسبت به برخورد با زنان شنیده می ‌شود. اما جالب اینجاست روشنفکران لاییک بیشتر از انقلابیون مذهبی تلاش ‌می ‌کنند به این انتقادها پاسخ دهند. به عنوان مثال ناصر تکمیل همایون، عضو جبهه ملی ایران مجموعه مقالاتی با نام زن ایرانی در روند انقلاب ملی را آغاز کرده و در اولین مقاله با عنوان « می ‌خواستند زن ایرانی، عروس فرنگی باشد» از بزرگ کردن مساله حقوق زن در اسلام انتقاد کرده و آن را منشا تفرقه در نیروهای انقلابی می ‌خواند. او در این مقاله مدارس دخترانه ملی و دولتی را به دلیل دور بودن از آموزشهای سنتی، ابزاری برای غربی کردن زنان ایرانی دانسته و اغلب فعالیتهای عصر پهلوی را با هدف غربی کردن زنان زیر سوال می ‌برد و این گونه مقاله را پایان می ‌دهد :

این گروه ویران ‌ساز و چپاولگر و هرزه با اینکه کوشش کردند بنام آزاد کردن زنان و شرکت دادن آنان در انتخابات قلابی و وکیل ساختن چند زن در همان سیستم رستاخیزی اختناق و ترور و عدم آزادی و دموکراسی، به نوعی نیرنگ دست یازند و به اصطلاح بیان دارند که زنان ایران را از سیاه چالهای قرون وسطائی بیرون آورده اند اما هدف اصلی آنان که تشکیل پروسه غربی کردن حیات اجتماعی زنان آن هم در سطح بسیار مبتذل فرنگی بود، خوشبختانه به یمن حرکت عظیم اجتماعی و سیاسی ملت ستمدیده ایران و شرکت زنان دلیر و هوشمند ناتمام ماند و مسلما خطر تزلزل بد فرجامی که خانواده ‌های ایرانی و زنان (و مردان) کشور را تهیدید می ‌کرد در شکل و ترکیب جدبد پیکار ملی و خودسازیهای فرهنگی برطرف خواهد شد . ( کیهان شماره ۱۰۶۳۰ ـ ۱۶ بهمن ۵۷.

او در بخش بعدی این مقاله که در کیهان ۱۹ بهمن منتشر شده بر وجه آزادی ‌بخش انقلاب برای زنان ایرانی تاکید کرده و آن را بسیار مهم ‌تر از ‌نحوه پوشش یا دیگر مسایل جزیی زندگی اجتماعی میخواند. هما ناطق ، روشنفکر لائیک و از اعضای کانون نویسندگان، در سخنرانی خود در دانشگاه تهران ضمن زیر سوال بردن تمام فعالیتهای حکومت پهلوی برای زنان و ظاهری خواندن آنها؛ اعلام می ‌کند که آزادی زنان منوط به آزادی کل جامعه است و روزی که انقلاب واقعی به ثمر رسید زنان نیز آزاد خواهیم شد. او در اشاره به مساله حجاب ترجیح می ‌دهد ضمن حمله شدید به کشف حجاب رضا شاه بگوید:

زنی که پوشش خود را نمی ‌تواند آزادنه برگزیند عقاید خود را نیز نمی ‌تواند آزادنه انتخاب کند. این خود سازش است و با ستیزه جویی در تضاد است. ) ۶ صفحه ۱۰۶۳۱ شماره ۵۷ بهمن ۱۷کیهان (

لغو قانون حمایت از خانواده، به عنوان اولین قانون لغو شده توسط دفتر امام خمینی نشانه روشنی از حساسیت روحانیت و انقلابیون مذهبی به مساله زنان بود. این عمل اگر چه با انتقادهائی روبرو شد اما باز هم روشنفکران ترجیح دادند با سکوت یا توجیه از کنار آن عبور کنند. سرمقاله کیهان به قلم ثریا صدر دانش با عنوان «زنان را فراموش نکنیم» از معدود انتقادات علنی از این اقدام بود. او از لغو قانون حمایت خانواده انتقاد کرده و پرسید آیا در میان تمام این قوانین نادرست و غیر عادلانه و درحالیکه هنوز مسائل و ‌مشکلات بسیاری مطرح است تنها میایست قانون حمایت خانواده لغو شود؟ همین روزنامه از اعتراض گروه وکلای مدافع حقوق زن و جبهه ملی ایران به این دستور خبر داده است.

اما نقطه ‌ی عطف داستان حجاب اجباری به سخنرانی ۱۶ اسفند امام خمینی در مدرسه رفاه اختصاص دارد. ایشان در آن سخنرانی، ضمن انتقاد شدید از دولت مهندس بازرگان به دلیل انقلابی نبودن ، می ‌گویند :

در وزارتخانه اسلامی نباید معصیت بشود. در وزارتخانه ‌های اسلامی نباید زنهای لخت بیایند. زنها بروند اما باحجاب باشند. مانعی ندارد بروند کار کنند لیکن با حجاب شرعی باشند. (کیهان۱ صفحه ۱۰۶۵۵ شماره ۵۷اسفند

چنین می ‌شود که کیهان در صفحه اول خود به نقل از امام تیتر می ‌زند که زنان باید با حجاب به ادارات بروند. تقریباً اغلب تیترهای صفحه اول کیهان در روز بعد به مساله زنان مربوط می ‌شد. برخی از این تیترها به برگزاری مراسم باشکوه روز جهانی زن در نقاط مختلف کشور اختصاص داشته که گزارش آنها نیز در صفحات متعدد روزنامه آمده است. این در حالی است که شب قبل از این برنامه، تلویزیون اعلام کرده بود که این روز یک سنت غربی است و به زودی روز زن در حکومت اسلامی اعلام می ‌شود. همچنین در کنار تیتر فتوای آیت ‌الله شریعتمداری مبنی بر بلامانع بودن جلوگیری از بارداری کیهان ۱۷ اسفند خبر داده که به زودی ، کیهان نظر آیت ‌الله طالقانی در مورد حقوق زنان از تلویزیون پخش خواهد شد. اما مهمترین تیتر این صفحه به گزارشی بر می گردد که کیهان در مورد حجاب اسلامی زنان تهیه کرده است. در این گزارش که واکنشها به فرمان امام خمینی در مورد اجباری شدن حجاب در ادارات دولتی را پوشش میدهد امده است :

گروهها و دسته ‌جات مختلف زنان از صبح امروز در خیابانهای شمالی و مرکزی تهران به مناسبت روز جهانی زن و به خاطر ابراز نظریات خود درباره حجاب زنان دست به راهپیمائی زدند. در راهپیمائیهای امروز زنان، تعداد زیادی از دانش آموزان مدارس دخترانه نیز شرکت داشتند. آنها ضمناً علیه کسانی که به زنان بی حجاب در روزهای اخیر حمله کرده ‌اند، شعار می ‌دادند... راهپیمائی امروز در حالی انجام شد که ریزش برف بی ‌وقفه از اولین ساعات بامداد آغاز شده است. طبق گزارشهای رسیده در ادارات و وزارتخانه های مختلف نیز از صبح امروز جلساتی برای رسیدگی به مسائل حجاب که طی چند ساعت اخیر مطرح شده به بحث و گفت ‌وگو پرداختند و در برخی واحدها کارها برای چند ساعت دچار وقفه شد. بحث و گفت ‌وگو درباره حجاب از دیروز در تهران بالا گرفته است و از صبح امروز به دنبال مصاحبه تلفنی رادیو ایران با داماد امام خمینی اوج گرفت. گزارشهای خبرنگاران کیهان از چندین مورد برخورد زنان بی ‌حجاب با عناصر تندروئی که آنها را ملزم به سر کردن چادر می ‌کردند حکایت دارد. کارکنان زن قسمت فروش هواپیمائی ایران شعبه ویلا امروز اعلام داشتند حجاب اجباری زن باید نجابت و پاکی درون او باشد آنها عقیده داشتند که حجاب ظاهری نباید اجباری باشد این زنان همچنین گفتند روحانیون می ‌توانند در این مورد اظهار نظر کنند اما نباید اجباری در کار باشد ... در خیابانها برخی مردان به ما می ‌گویند: یا روسری یا توسری این توهین بزرگی است به نیمی از اجتماع که در انقلاب اخیر در کنار مردان شرکت داشتند و شهید دادند.

پانزده هزار .... زن که در دانشکده فنی دانشگاه تهران جلسه سخنرانی داشتند به دنبال یک رای ‌گیری تصمیم گرفتند دست به راهپیمائی بزنند. آنها در حالی که گروهی از مردان همراهشان بودند به طرف نخست وزیری حرکت کردند. زنها شعار می دادند: ما با استبداد مخالفیم»، «چادر اجباری نمی « خواهیم». پیش از ظهر امروز خبرنگار کیهان از دانشگاه تهران گزارش داد که یک گروه از مردان تندرو با شعار «مرگ بر ارثیه رضا کچل» وارد دانشگاه تهران شدند و به نفع چادر و حجاب دست به تظاهرات زدند. (کیهان شماره ۵۷ اسفند ۱۷ )

کیهان در همین صفحه مصاحبه حجت ‌الاسلام اشراقی، داماد امام که این روزها دخترش یعنی زهرا اشراقی همسر محمدرضا خاتمی، معروف ‌تر از پدر مرحوم است را منتشر کرده که گفته است:

باید حجاب رعایت شود و قوانین اسلامی موبه مو اجرا گردد و در همه موسسات و دانشگاهها به این موضوع توجه شود. اما باید در نظر داشت که حجاب به معنای چادر نیست. همین قدر که موها و اندام خانمها پوشانده شود و لباس آبرومند باشد حالا به هر شکلی مهم نیست چادر چیز متعارفی است و بسیار خوب است. اما به خاطر طرز کار و نوع کار خانمها شاید گاهی پوشاندن بدن و مو به طریق دیگر هم حجاب باشد حرفی نیست. باید طبق نظر مبارک امام حجاب اسلامی در سطح کشور توسط خانمها با اشتیاق اجرا شود ... در مورد اقلیت ‌های مذهبی همیشه نظر مبارک امام این بوده که آنها از هر حیث مورد احترام و حمایت باشند. اما اگر خانمهای اقلیت ‌های مذهبی هم رعایت حجاب اسلامی را بکنند چه بهتر. (کیهان )

همزمان با بالا گرفتن اعتراضات زنان کارمند، دانشگاهی و دانش ‌آموز واکنشهای رسمی محتاطانه ‌تر و واکنشهای غیررسمی خشن ‌تر می ‌شود :

گروههائی از زنان از صبح امروز در خیابانهای تهران دست به تظاهرات زدند و در مقابل دادگستری اجتماع کردند. این زنها نسبت به خشونتهای چند روز اخیر عده ‌ای مرتجع و مشکوک نسبت به زنان بی ‌حجاب اعتراض داشتند. تظارهرات زنان از صبح پنج شنبه به دنبال چندین حمله در نقاط مختلف شهر به زنان بی ‌حجاب در خیابانهای مسیر دانشگاه تهران شروع شد. که در چند نقطه منجر به برخورد با کسانی شد که زیر نقاب اسلامی به آنها حمله کردند و حتی چند تیر هوائی نیز شلیک کردند. زنان معترض دیروز نیز در دانشگاه تهران اجتماع کردند و طی سخنرانهایی حمله افراد مشکوک به زنان بی حجاب را محکوم کردند اما در ساعاتی که این اجتماع ادامه داشت عده ای با گلوله های برف که در آنها سنگ کار گذاشته شده بود زنها را مورد هجوم قرار دادند. مهاجمین به اجتماع کنندگان دیروز در چند مورد برچسب طرفدار قانون اساسی زده که با اعتراض زنها روبرو شد. به دنبال تظاهرات و اجتماعات دیروز اولین ساعات صبح امروز نیز از چند نقطه تهران زنها به حرکت درآمدند جمعی از آنها مستقیماً خود را به دادگستری رسانده و جمع دیگری پس از اجتماع در دانشگاه تهران و اعلام نظراتشان درباره حجاب و چادر به سمت دادگستری حرکت کردند. در دبیرستان ‌های دخترانه تهران نیز امروز جمع زیادی از دانش آموزان برای اعتراض به اعمال فشارهای عده ای مشکوک در خیابانهای شهر زیر نام طرفدار اسلام در محوطه مدارس خود اجتماع کردند. تظاهرات در چند دبیرستان آنقدر بالا گرفت که مدیرکل آموزش و پرورش تهران صبح امروز در چند دبیرستان دخترانه حضور یافت و با دانش آموزان در این باره صحبت کرد. درباره تظاهرات روز پنج شنبه خبرگزاری پارس گزارش داد که عده ای گارد انقلابی برای پراکنده ساختن حدود ۱۵۰۰۰ زن در بیرون دفتر مهدی بازرگان دست به اعتراض زده بودند اقدام به تیراندازی هوائی کرد. این گروه که در زیر برف سنگین دست به تظاهرات زده بودند در مسیر خود با حدود ۲۰۰ تظاهر کننده مخالف روبرو شدند که سعی داشتند تظاهر کنندگان زن را متفرق کنند. خیابانهای اطراف دادگستری از صبح امروز توسط افراد مسلح بسته شده بود. پاسداران می ‌گفتند قصد دارند از ایجاد مزاحمت مخالفین جلوگیری کنند. آنها گفتند در تظاهرات دو روز پیش زنان عده ‌ای افراد ناآگاه و ناشناس به خانمهائی که درباره حجاب دست به تظاهرات زده بودند حمله کردند که متاسفانه حوادثی به بار آمد. همانطوری که امام بارها گفته هر کس آزاد است حرف خود را بزند و از آنجا که به خشونت کشاندن تظاهرات زنان توسط نیروهای مبارز و مترقی مذهبی نبوده است ما برای اثبات این موضوع و نیز برای اینکه هیچ آسیبی به خانم ‌ها نرسد خیابانهای اطراف کاخ دادگستری را بسته ایم خانم ها می ‌توانند بدون هیچ نگرانی به اینجا بیایند تظاهرات کنند و هر حرفی که دارند بزنند ما هم مواظب آنها هستیم و هنگام تظاهرات به هیچ مردی اجازه عبور از این مناطق را

نخواهیم داد

بنابر خبر کیهان در این تجمع هما ناطق سخنرانی کرده و گفته که ما مخالف حجاب نیستیم ما مخالف تحمیل آن هستیم. در پایان این تجمع قطعنامه ‌ای صادر شد که در آن خواسته شده بود پوشش متعارف زنان باید با توجه به عرف و عادت و اقتضای محیط به تشخیص خود زنان واگذار شود. در دیگر صفحات روزنامه نیز به خبرهای متعددی از اجتماعات مشابه در مورد حجاب اشاره شده است. کیهان در همین شماره یادداشتی از سیمین دانشور در کنار عکس بی ‌حجاب او کار کرده که به همین موضوع پرداخته و مساله حجاب را مساله ‌ای فرعی دانسته و همزمان طرفداران حجاب اجباری و مخالفان آن را نصیحت کرده که بهانه به دست استکبار و ضدانقلاب ندهند و به بحثهای مهمتر بپردازند:

ما هر وقت توانستیم این خانه ویران را آباد کنیم اقتصادش را سرو سامان دهیم کشاورزیش را به جائی برسانیم حکومت عدل و آزادی را برقرار سازیم هر وقت تمامی مردم این سرزمین سیر و پوشیده و دارای سقفی امن بر بالای سرشان شدند و از آموزش و پرورش و بهداشت همگانی بهره مند گردیدند می ‌توانیم به سراغ مسائل فرعی و فقهی برویم می ‌توانیم سر فرصت و با خیال آسوده و در ‌خانه ئي از پای بست محکم بنشینیم و به سر و وضع زنان بپردازیم شماره ۱۰۶۵۷ کیهان

خواننده این یادداشت در نهایت درنمی ‌یابد که سیمین دانشور چه کسی را نصیحت به کوتاه آمدن می ‌کند، زنان بی ‌حجاب یا مردان متعرض به آنان را.

عقب نشینی انقلابیون: حجاب خوب است اما اختیاری

اصلی ‌ترین واکنش رسمی را دولت موقت نشان می ‌دهد. عباس امیرانتظام سخنگوی دولت اعلام کرد:

نخست وزیر و همه آقایان وزرا معتقد به آیه کریمه لا اکراه فی الدین میباشند و دستور اجبار برای خانم ‌ها صادر نمی ‌کنند. (کیهان )۲صفحه۱۰۶۵۸شماره

در همین صفحه خبر راهپیمائی پنج زار نفر از معلمان و دانش آموزان دختر تهرانی و نیز تجمع کارکنان وزارت خارجه و برخی هنرپیشگان تئاتر در مخالفت با حجاب اجباری منتشر شده و همزمان از اجتماع گروهی از مردان مدافع حجاب اجباری در مقابل دفتر روزنامه ‌ها هم خبر داده شده است. هچنین روزنامه کیهان مصاحبه مفصلی از آیت ‌الله طالقانی منتشر کرده که تماماً به مساله زنان اختصاص دارد. ایشان پس از شرح مبسوطی از فلسفه حجاب و شرح مزایای آن و نقد حکومت پهلوی به دلیل غربزده کردن زنان می ‌گویند:

هو و جنجال راه نیاندازند و همانطور که بارها گفتیم همه حقوق حقه زنان در اسلام و در محیط جمهوری اسلامی محفوظ خواهد ماند. و از آنها خواهش می ‌کنیم که با لباس ساده با وقار، اگر روسری هم روی سرشان بیاندازد به جائی بر نمی ‌خورد. آنهائی هم که می ‌خواهند مویشان خراب نشود روی مویشان روسری بیاندازند بهتر است و بیشتر محفوظ می ‌ماند ... چه جنگها چه قتلها چه فجایع که تا یک سال قبل دائما هر روز یک قسمت از اخبار روزنامه ها همین فجایع بود. منشا اینها کی بود؟ منشا اینها از کجا بود؟ غیر از همین تحریکات بیجا بود؟ واقعاً یک عده زنها جوانها را اذیت میکردند. آنها یک عده ‌ای شکایت داشتند جوانها ما را اذیت میکنند . یک جوانی که وسیله زن گرفتن ندارد وسیله کار ندارد زندگی سرو سامان ندارد وقتی این زن را با این صورت می‌بیند که گاهی یک پیرزن پنجاه شصت ساله خودش را مثل یک دختر ۱۴ ساله نمایش می ‌دهد توی خیابان یا سر کوچه این بیچاره اذیتش می ‌کند. ناراحتش می ‌کند و این یک جور آزار جوان ‌ها است و امیدواریم که بعد از این جوان ‌های ما هم سر و سامان پیدا کنند... اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیت ‌الله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که بفرزندش نصیحت میکند راهنمائی میکنده که شما اینجور باشید به این سبک باشید . شماره ۵۷ اسفند۲۰. (کیهان

آیت ‌الله بهالدین محلاتی هم ضمن واجب دانستن حجاب هر ‌گونه خشونت نسبت به زنان را غیرمجاز می ‌ خواند. اما رادیو و تلویزیون که با مدیریت صادق قطب ‌زاده اداره می ‌شود موضعی خصمانه نسبت به راهپیمائیهای زنان اتخاذ کرده و آنها را متهم به هواداری از رژیم شاهنشاهی می ‌کند. این موضعگیری تلویزیون با اعتراض زنان و مطبوعات مواجه می ‌شود. در مقابل مجتهد شبستری از مدیران رادیو تلویزیون شرکت ‌کنندگان در راهپپمائی علیه حجاب اجباری را هوادران رژیم سابق خوانده که می ‌خواهند ذهن مردم را منحرف کنند. او می ‌گوید:

در اسلام نیمی از آزادی رهائی از قیدو بندها و نیمه دیگر متعهد و مقید بودن به بعضی چیزهاست... از یاد نبریم که همین چادر پوششی برای نگاهداری سلاح از دید اعضای ساواک بوده ۱۰۶۵۹ شماره ۵۷ اسفند ۲۱است. (کیهان )۲صفحه

باید توجه داشت در فضای انقلابی و آکنده از نفرت از رژیم سابق این اتهام می ‌توانست بسیار گران تمام شود. در همان روزها صفحات روزنامه ‌ها مملو از تصاویر جنازه تیرباران شده مدیران حکومت سابق بود که با استقبال مردم روبرو می ‌شد. حتی آیت ‌الله طالقانی که در سالهای اخیر به تساهل و مدارا شهرت یافته ‌اند در مصاحبه ‌ای از اعدام ‌ها دفاع کرده و صراحتاً اظهار می ‌کند که اگر می ‌خواستیم عدالت را اجرا کنیم باید خیلی بیشتر اعدام می ‌کردیم. خبر کشتن یک پاسبان یا یک مامور ساواک در شهرها و روستاهای کشور، خبری عادی در صفحات روزنامه ‌ها محسوب می ‌شد. در چنین فضائی اتهام هواداری از رژیم سابق به معنای تهدید جدی علیه امنیت و جان زنانی محسوب می ‌شد که در راهپیمائیها شرکت می ‌کردند.

کیهان ۲۱ اسفند از راهپیمائی صدها تن از زنان در سنندج و صدور قطعنامه ‌ای ۱۳ ماده ئی در مخالفت با حجاب اجباری خبر داده است. همچین در اصفهان حدود ۵۰ تن از زنان کارمند و دانشگاهی به همراه دو بانوی قاضی به دفاتر روزنامه های کیهان و آیندگان مراجعه کرده و به لزوم اجبار در گذاشتن حجاب اعتراض کردند. دانش آموزان چند دبیرستان دخترانه در اعتراض به اجبار در حجاب از رفتن بر سر کلاسهای درس خودداری کردند. همزمان گروهی از زنان تهرانی با تجمع در مقابل ساختمان رادیو تلویزیون از پخش نشدن اخبار و گزارشهای راهپیمائی ‌های زنان ابراز نارضایتی کردند. ضمن اینکه در همین روزها دادستان تهران در اطلاعیه ‌ای اعلام کرد هر کس مزاحم بانوان شود به‌ شدت مجازات خواهد شد.

اما روشنفکران لائیک کماکان ترجیح می ‌دادند اجباری شدن حجاب را مساله ‌ای فرعی تلقی کرده و با نگاهی خوش ‌بینانه روند حوادث را تحلیل کنند. هما ناطق در سخنرانی خود می ‌گوید:

رفتند گزارش دادند که ما لخت به وزارتخانه ها رفته ‌ایم. من از شما می پرسم در این زمستان سرد چطور یک زن لخت می ‌ تواند به وزارتخانه ‌ها برود. عنوان کردن مساله زن در این برهه از مبارزه یک مساله انحرافی است. ما نباید در این شرایط مساله ‌ای به نام مساله زن داشته باشیم. یک بار چیزی در مورد حجاب گفتند و بعد هم پس گرفتند بنابراین برای این مساله نباید درگیری ایجاد کنیم باید با مجاهدین همراه باشیم حتی اگر روسری به سر کنیم بشرط آنکه ما بدانیم به نام ما توطئه نمی ‌شود و نظام شاهنشاهی برگردانده نمیشود. کیهان

اسلام کاظمیه هم که از روشنفکران چپ ‌گرای معروف آن دوران محسوب شده و بعدها در زمره نزدیکان شاپور بختیار قرار گرفت در مقاله ای مفصل ضمن انتقاد از عمده کردن مساله زن و حجاب، آن را امری روشنفکرانه و دور از نیازها و ‌سنت ‌های زنان عادی ایرانی میداند. او در این مقاله که در صفحه ۶ روزنامه کیهان ۲۱ اسفند منتشر شده تاریخچه حجاب در اسلام را بررسی کرده و نشان می ‌دهد که حجاب در صدر اسلام بیش از آنکه امری مذهبی باشد ریشه در مناسبات اجتماعی و سیاسی داشته است. او نیز مانند روشنفکران دیگر فعالیتهای حکومت قبل در مساله زنان را قلابی و نمایشی خوانده و نتیجه آنها را تبدیل زن به عروسک فرنگی می ‌خواند.

با این حال مخالفت ‌های زنان و راهپیمایی ‌ها تاثیرش را نهاد و عملاً زنان کارمند دولت ملزم به پوشش حجاب نشدند اگرچه فشارها و تهدیهای غیر‌ ‌رسمی علیه زنان بی ‌حجاب در کوی و برزن ادامه داشت. در همین چارچوب گروه زنان حقوقدان در اسفندماه بیانیه ‌ای صادر کرد که در آن اعلام شد با توجه به اینکه آیات عظام و دولت موقت مهندس بازرگان مساله اجبار در حجاب را منتفی دانسته ‌اند، به همین دلیل اعتراضات به این موضوع پایان یافته اعلام می ‌شود. در سرمقاله کیهان ۲۲ اسفند هم که به قلم بدری طاهر نوشته شده از زنان خواسته شده با توجه به رد اجباری شدن حجاب توسط رهبران انقلاب از ادامه دادن به مخالفت ‌ها و راهپیمایی و صدور بیانیه خودداری کنند تا دشمن اصلی فراموش نشود. با این حال در صفحه ۷ همین روزنامه خبر تجمع هزاران تن از زنان در زمین چمن دانشگاه تهران در اعتراض به حجاب اجباری منتشر شده است. همچنین اخبار تظاهرات زنان در ارومیه، کرمانشاه و بندرعباس نیز در همین صفحه انعکاس یافته است. سازمان مجاهدین خلق در ۲۳ اسفند، پس از فروکش کردن ماجرا ضمن فرعی خواندن مساله حجاب و تاکید بر فضیلت آن، هر گونه تحمیل جبری حجاب را نامعقول و نامقبول دانسته است.

به مرور نگرانیهای بین المللی در خصوص وضعیت حقوق بشر در ایران هم علنی می ‌شد. موج تیرباران و اعدام سران رژیم سابق منجر به حساس شدن نهادهای بین ‌المللی نسبت به ایران شده بود. این وضعیت در مورد زنان هم صدق می ‌کرد:

پاریس آسوشیتدپرس - حدود یک هزار زن آمریکائی دست به تظاهراتی به حمایت از زنان ایران در مقابل کنسولگری ایران در واشنگتن زدند. بتی فریدن و گلوریا استیمن دو تن از رهبران جنبش آزادی زنان آمریکا در میان تظاهر کنندگان بودند. همزمان در پاریس هم کمیته بین المللی حمایت از حقوق زن در ایران با حضور یکصد زن برجسته از پانزده کشور دنیا تشکیل شده است. (کیهان )۲صفحه ۱۰۶۶۳ شماره ۵۷اسفند

اما واضح بود که انقلابیون مذهبی به صورت تاکتیکی کوتاه آمده ‌اند. آنان قصد اجرای مو به موی احکام اسلام را داشتند:

املش - دختر و پسری به اتهام عمل منافی عفت به شلاق محکوم شدند. این دختر و پسر که به کمیته انقلاب برده شده بودند حاضر به ازدواج نشدند. دادگاه پسر را به ۲۵ ضربه شلاق و دختر را به ۱۰۰ ضربه محکوم کرد. حکم در بلوار املش با حضور مردم اجرا شد و دختر هنگام اجرای حکم از هوش رفت. (کیهان شماره ۵۷ اسفند ۲۶ ۲صفحه ۱۰۶۳۳

در اجتماع صدها هزار تن در پارک ملت هم خانم گوهرالشریعه دستغیب نماینده انجمن اسلامی زنان معلم در حمایت از حجاب اسلامی زنان و نیز عملکرد قطب ‌زاده در رادیو تلویزیون سخنرانی کرد. صادق قطب ‌زاده هم خبر داد که از فردا تلویزیون ایران سعی خواهد کرد مفاهیم جمهوری اسلامی را روشن کند. در بند دوازدهم قطعنامه این تجمع هم تاکید شده بود که:

خواهران مسلمان ما حجاب را به مثابه «سنگر پیکار» و حصار تقوا به تمامی زنان مبارز و انقلافی پیشنهاد مینماید .

کیهان ۵۷ اسفند ۸ ۲۶ صفحه ۱۰۶۳۳شماره

شعر زیر را کیهان در آخرین روز انتشار در سال ۵۷ چاپ کرد:

شعر فریاد از دکتر زهره صالحی از مشهد

چه شد ناگاه

که در اجرای یک اصل بزرگ و ساده اسلام

بهر زن

هزاران انتقاد و ناله سر کردن

و صدها عذر بر این گفته نیک امام خویش آوردند

مگر پوشیدن تن

از نگاه تشنه مردان

چنین درد و فغان دارد؟

و یا یک روسری سر داشتن

مشکل به بار آرد؟

نشاید

شور و انقلاب این سان هدر رفتن

و با این بعد طولانی که بین ما و مقصود است

به لجبازی به راه بی‌ثمر رفتن

و ناسنجیده

اسباب وقوع فتنه بیگانگان گشتن

و باید میل زشت تن‌نمائی را

برای تن فروش زشت خو هشتن

)۶صفحه ۱۰۶۶۴ شماره ۵۷ اسفند ۲۷(کیهان

به هر حال آخرین روزهای زمستان ۵۷ فرا میرسید و زن ایرانی، چه عروسک فرنگی چه زن چادر به ‌سر انقلابی، باید خود را آماده خانه تکانی نوروز میکرد. گوئی زن در بیرون خانه هر چه باشد درون چاردیواری خانه همان خدمتکار هزاران ساله است.